119
تاهیر جەلیل حەلبوشی مرد، بەڵام ئەو پرسیارەی جێیهێشت هێشتا زیندووە: تا کەی دەبێت پایتەختی قوربانیانی ئەنفال و کیمیاباران، ببێتە “هۆتێلێکی پێنج ئەستێرە” بۆ ئەندازیارانی ئەو جینۆسایدانە؟ ئەو لە هەولێر ژیا و لەوێش مرد، چونکە هێزە سیاسییەکانی کوردستان “بەرژەوەندیی حیزبی” و “مانەوە لە دەسەڵات”یان لە سەرووی “دادپەروەریی مێژوویی” دانا. حەلبوشی ڕۆیشت، بەڵام ئەو سیستەمە ئەمنییەی ئەو تێیدا “وەستا” بوو، لە هەرێم ڕوخسارێکی کوردی وەرگرتووە.
کاتێک مێژوو خۆی دووبارە دەکاتەوە
لە کاتێکدا لە هەولێر باس لە مردنی تاهیر جەلیل حەلبوشی، دوایین سەرۆکی دەزگای هەواڵگریی ڕژێمی بەعس دەکرا، شەپۆلێکی ناڕەزایەتی سۆشیال میدیای تەنی. پرسیارە جەوهەرییەکە ئەوە نییە بۆچی پرسەکەی جێگەی مشتومڕە، بەڵکو ئەوەیە: کەسێکی وەک حەلبوشی، کە ئەندازیاری چەندین تاوانی گەورە بووە، چۆن ٢٣ ساڵ لە پایتەختی هەرێمێکدا ژیا کە خۆی یەکێک بووە لە داپڵۆسێنەرانی؟
1- مۆدێلی “نازییەکان” لە قاڵبی کوردییدا
بۆ تێگەیشتن لە بوونی حەلبوشی لە هەولێر، دەبێت سەیری مێژووی جیهان بکەین. دوای جەنگی جیهانی دووەم، هاوپەیمانان (ئەمریکا و سۆڤیەت) هەرچەندە ڕژێمی هیتلەریان ڕووخاند، بەڵام “مێشک و ئەزموونی” پیاوەکانی هیتلەریان نەکوشت. زاناکانی موشەک و ئەفسەرە کارامەکانی هەواڵگری نازی، لە جیاتی دادگایی، کرانە “میرات” و دابەشکران بەسەر هەردوو بەرەی شەڕی سارددا.
لە کوردستان، ئەم عەقڵیەتە لە ساڵی ١٩٩١ەوە دەستی پێکرد. “بەرەی کوردستانی” لێبوردنی گشتی بۆ “جاشەکان” دەرکرد. ئامانجەکە تەنها ئاشتەوایی نەبوو، بەڵکو “میراتگریی هێز” بوو. پارتی و یەکێتی دەیانویست ئەو هێزە چەکدار و ئەمنییانەی بەعس بۆ بەرژەوەندی خۆیان بەکاربهێنن. ئەمە وایکرد تاوانبارانی ئەنفال لە جیاتی دادگا، لەناو ڕیزەکانی پێشمەرگەدا پلە و پۆست وەربگرن.
2- حەلبوشی و ٣١ی ئاب
تاهیر جەلیل حەلبوشی تەنها ئەفسەرێکی ئاسایی نەبوو. ئەو یەکێک بوو لە “دیزاینەرە سەرەکییەکانی” هێرشی ٣١ی ئابی ١٩٩٦ بۆ سەر هەولێر. لەو کاتەدا کە پارتی دیموکراتی کوردستان داوای هاوکاری لە سەدام حوسێن کرد بۆ دەرکردنی یەکێتی لە هەولێر، حەلبوشی ڕۆڵی کلیلی گێڕا لە هەماهەنگی نێوان تانکەکانی بەعس و هێزەکانی پارتی.
ئەم خزمەتگوزارییە گەورەیەی حەلبوشی بۆ پارتی، بووە “کارتی زەمانەتی هەتا هەتایی” بۆ ژیانی داهاتووی لە هەولێر. ئەو متمانەیەی لەوێدا دروستبوو، وایکرد دوای ڕووخانی بەغدا لە ٢٠٠٣، هەولێر بۆ ئەو نەبێتە دادگا، بەڵکو ببێتە پەناگەیەکی ئارام.هەروەك چۆن وەفیق سامەڕایی لای مام جەلال نەك هەر پارێزرا بەڵکو پۆستیشی پێدا.
3- بزرکردن و “سەفقە” ئەمریکییەکە
چۆن دەبێت کەسێک لە لیستی “داواکراوە هەرە مەترسیدارەکان”ی ئەمریکادا بێت (کارتەکانی قومار کە ناو و وێنەی داواکراونی لەسەربوو)، کەچی لەژێر چاوی سی ئای ئەی (CIA) لە هەولێر بژی؟
• پێش ٢٠٠٣: ئەمریکییەکان چەندین جار هەوڵیاندا لە ڕێگەی ئەفسەرانی بەعسەوە (وەک هۆزی جبور یان ئەحمەد چەلەبی) کۆدەتا بەسەر سەدامدا بکەن، بەڵام شکستیان دەهێنا.
• کاتی ڕووخان: حەلبوشی لە دوا ساتەکاندا لە بەغدا ون دەبێت. دەوترێت ئەو “زانیارییە گەورەکان”ی ڕادەستی ئەمریکییەکان کردووە لە بەرامبەر پاراستنی ژیانی.
• لە هەولێر: حەلبوشی لە هەولێر تەنها خانەنشین نەبوو؛ ئەو خەریکی نووسینەوەی بیرەوەری و وەڵامدانەوەی “پۆل بریمەر” بوو. ئەمە نیشان دەدات کە ئەو وەک “ئەرشیفێکی زیندوو” پارێزگاری لێکراوە بۆ ئەوەی لە کاتی پێویستدا زانیارییەکانی بەکاربهێنرێت.
4- گواستنەوەی “تارمایی بەعس” بۆ جەستەی کوردی
مەترسیی گەورەی بوونی کەسانێکی وەك حەلبوشی لە هەولێر یان لە سلێمانی، تەنها لە ڕووی مرۆیی و ئەخلاقییەوە نەبوو، بەڵکو لە ڕووی “سیستەمی حوکمڕانی”یەوە بوو:
آ. گواستنەوەی ئەزموون: دەزگا ئەمنییەکانی هەردوو حیزبی سەرەکی لە جیاتی پەیڕەوکردنی سیستەمێکی دیمۆکراتی، سوودیان لە “خیبرە”ی ئەفسەرانی موخابەراتی بەعس وەرگرت بۆ سەرکوتکردنی دەنگە ناڕازییەکان و سیخوڕیکردن بەسەر هاوڵاتیانەوە.
ب. تارمایی بەعس بە تامی کوردی: شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ زیندانیانی سیاسی و تیرۆرکردنی ڕۆژنامەنووسان لە زۆر شوێندا، ڕەنگدانەوەی هەمان ئەو قوتابخانە ئەمنییەیە کە حەلبوشی و هاوەڵەکانی دایانمەزراندبوو.
تاهیر جەلیل حەلبوشی مرد، بەڵام ئەو پرسیارەی جێیهێشت هێشتا زیندووە: تا کەی دەبێت پایتەختی قوربانیانی ئەنفال و کیمیاباران، ببێتە “هۆتێلێکی پێنج ئەستێرە” بۆ ئەندازیارانی ئەو جینۆسایدانە؟ ئەو لە هەولێر ژیا و لەوێش مرد، چونکە هێزە سیاسییەکانی کوردستان “بەرژەوەندیی حیزبی” و “مانەوە لە دەسەڵات”یان لە سەرووی “دادپەروەریی مێژوویی” دانا. حەلبوشی ڕۆیشت، بەڵام ئەو سیستەمە ئەمنییەی ئەو تێیدا “وەستا” بوو، لە هەرێم ڕوخسارێکی کوردی وەرگرتووە.پاراستنی حەلبوشی بۆ ماوەی ٢٣ ساڵ، بەبێ “ڕەزامەندییەکی نافەرمیی نێودەوڵەتی و ئیقلیمی مەحاڵ بووە” ئەمەش دەیسەلمێنێت کە “پیاوانی سێبەر” لە هەموو سەردەمەکاندا پارێزراون، بە مەرجێک کلیلی نهێنییەکانیان ڕادەستی دەسەڵاتی نوێ بکەن.
ڕزگار عومەر: