ململانێی حیزبی؛ پاشەکشەی دامەزراوەکان و شەرعییەتی سیاسی

ئەحمەد ستار:

کێشەی پەرلەمانی کوردستان تەنها کێشەیەکی ناوخۆیی پەرلەمان نییە. لە پشت ئەو دواکەوتن و ناکارایییەدا، ناکۆکیی سیاسی نێوان دوو پارتی سەرەکیی دەسەڵات پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەشێکی گرنگ لە کێشەکە پێکدەهێنێت. ناکۆکیی سیاسی شتێکی نائاسایی نیە. لە هەر سیستەمێکی دیموکراتیکدا پارتە سیاسییەکان دەکرێت لەسەر دەسەڵات، بەرنامە، پۆست و سیاسەت جیاوازییان هەبێت و ڕکابەری بکەن. بەڵام کێشەکە لەو کاتەدا دەست پێدەکات کە ئەم جیاوازییە سیاسییانە لە سنووری ململانێی حزبی تێدەپەڕن و دەبنە بەربەست لەبەردەم کارکردنی دامەزراوەکانی هەرێمدا. ئەوەی لە ئێستادا پێویستە لەبەرچاو بگیرێت ئەوەیە: کاتێک دوو هێزی گەورەی سیاسی ناکۆکن، نابێت دامەزراوەی دەوڵەت بکرێتە قوربانی ئەو ناکۆکییە. پەرلەمان موڵکی هیچ پارتێک نییە؛ پەرلەمان دامەزراوەی نوێنەرایەتیی خەڵکە. ئەو نوێنەرانەی لە هەڵبژاردنی ٢٠٢٤دا دەنگیان پێدراوەو بوونەتە ئەندامی پەرلەمانی کوردستان، دەبێت لە چوارچێوەی دامەزراوەیەکی کارادا کار بکەن، نەک ئەوەی دەستپێکردنی کار و ڕێکخستنی دامەزراوەکە ببێتە بابەتی گفتوگۆ و مساومەی سیاسیی پارتەکان.

کاتێک پارتەکان ناکۆکن، خەڵک بەهاکەی دەدات

زیانی ململانێی سیاسی تەنها بۆ پارتەکان نیە. پارتە سیاسییەکان دەتوانن لەسەر کورسی، پۆست و دەسەڵات ناکۆک بن؛ بەڵام ئەنجامی ئەو ناکۆکییە ڕاستەوخۆ کاریگەری دەکاتە سەر ژیانی هاووڵاتییان. دواکەوتنی یاسادانان کاریگەریی نەرێنی لەسەر دامەزراوەکان و کۆمەڵگە دادەنێت؛ لە نەبوونی چاودێریی پەرلەمان، کارەکانی دەسەڵاتی جێبەجێکردن چۆن گرێنتی شەفافیان دەکرێت؟ و درێژبوونەوەی ناکۆکییە سیاسییەکان متمانەی خەڵک بە دامەزراوە دیموکراتیکەکان لاواز دەکات. لەکۆتاییدا، ئەوە پارتەکان نین کە بەهای سیاسیی ناکۆکییەکانیان دەدەن؛ زۆرجار هاووڵاتییە کە بەهای ئەو ناکۆکییانە دەدات.

پەرلەمان نابێت ببێتە بەندیی ڕکابەریی حزبی

لە سیستەمی دیموکراتیکدا، ڕکابەریی سیاسی پێویستە ببێتە هۆی باشترکردنی کارکردنی دامەزراوەکان، نەک وەستاندنیان. ئەگەر هەر یەکێک لە دوو هێزی سەرەکیی دەسەڵات بتوانێت بەهۆی کێشەی سیاسیی خۆیەوە پرۆسەی پەرلەمانی بوەستێنێت، ئەوا پرسیارێکی گەورە لەبارەی بەهێزیی دامەزراوەکانەوە دروست دەبێت:

ئایا دامەزراوەکان لەسەر یاسا و دەستوور دەسوڕێنەوە، یان لەسەر هاوسەنگیی هێزی پارتە سیاسییەکان؟ ئەم جیاوازییە زۆر گرنگە؛ چونکە ئەگەر دامەزراوەکان زیاتر پەیوەستبن بە ڕێککەوتنی پارتەکانەوە تا یاسا، ئەوا هەر ناکۆکییەکی سیاسی دەتوانێت ببێتە کێشەیەکی دامەزراوەیی سەراپایی.

زیانی سەرەکی: لاوازبوونی دەوڵەتداری

بێگوومان لە کۆتاییدا گەورەترین زیانبەرکەوتووی ئەم دۆخە هیچ پارتێک نیە، بەڵکوو زیانبەر دەوڵەتداری و دامەزراوەسازی دەکەوێت. هەرێمی کوردستان بۆ بەهێزکردنی دامەزراوەکانی، پێویستی بە پەرلەمانێکی کارا، دادگایەکی بەهێز، حکومەتێکی بەرپرسیار و دامەزراوەیەکی چاودێریی کاریگەر هەیە. بەڵام ئەگەر دامەزراوەکان بەردەوام لە ژێر کاریگەریی ناکۆکییە حزبییەکاندا بن، ئەوا لەبری ئەوەی ببنە دامەزراوەی نیشتیمانی هەرێم، دەبنە مەیدانی ڕکابەریی پارتەکان. ئەمەش مەترسییەکی درێژخایەنە؛ چونکە حکومەتەکان دەگۆڕدرێن، پەرلەمانەکان نوێ دەبنەوە و پارتەکانیش دەتوانن لە هەڵبژاردنێکدا بردنەوە یان دۆڕاندن تاقی بکەنەوە، بەڵام دامەزراوەی لاواز زیانێکی درێژخایەن بۆ کۆمەڵگە جێدەهێڵێت.

ئەم ناکۆکییە نابێت ببێتە باجی نەوەی داهاتوو

ئێستا پرسیارەکە تەنها ئەوە نییە کە KDP و PUK لەسەر چی ناکۆکن. پرسیارە گەورەکە ئەوەیە: کێ باجی ئەم ناکۆکییە دەدات؟

ئەگەر پارتەکان لەسەر پۆست و دەسەڵات ناکۆکن، ئەوا ئەو ناکۆکییە دەبێت لەسەر مێزی گفتوگۆ و ڕێککەوتنی سیاسی چارەسەر بکرێت؛ نابێت بە وەستاندنی دامەزراوەکانی هەرێم تەواو بێت. چونکە هەر ڕۆژێک کە پەرلەمان لە ئەرکی خۆی دوادەکەوێت، تەنها ڕۆژێک لە ژیانی سیاسیی دوو پارت تێپەڕ نابێت؛ بەڵکوو ڕۆژێک لە ژیانی ئەو هاووڵاتییە دەڕوات کە بە هیواوە دەنگی خۆی بە دامەزراوەی دیموکراتیک داوە. ئەگەر ئەم ڕەوشە بەردەوام بێت، مەترسییەکە تەنها وەستانی پەرلەمان نییە؛ مەترسییەکە ئەوەیە خەڵک باوەڕیان بەوە نەماوە کە هەڵبژاردن دەتوانێت گۆڕانکاریی ڕاستەقینە لە بەڕێوەبردنی هەرێمدا دروست بکات. لەبەر ئەوە چارەسەری ئەم کێشەیە نابێت تەنها ڕێککەوتنێکی کاتی نێوان دوو پارت بێت. پێویستە یاسا و دامەزراوەکان بەهێزتر لە ڕێککەوتنە حزبییەکان بن، تا هیچ ناکۆکییەکی سیاسی نەتوانێت بە ئاسانی دامەزراوەی نوێنەرایەتیی خەڵک بوەستێنێت.

ئەگەر پەرلەمان دامەزراوەی خەڵکە، ئەوا کاتی ئەوەیە خەڵک لە پارتە سیاسییەکان بپرسن: کێ بەرپرسیارە لەوەی دەنگی خەڵک نەبووەتە هەوێنی دامەزراوەیەکی کارا؟

چونکە کوردستان پێویستی بە پارتە سیاسییە بەهێزەکان هەیە، بەڵام لەوەش زیاتر پێویستی بە دامەزراوەی بەهێز هەیە. ئەگەر ڕکابەریی نێوان دوو پارت ببێتە هۆی لاوازبوونی دامەزراوەکان، ئەوا لە کۆتاییدا نە KDP دەباتەوە و نە PUK؛ بەڵکوو ئەوە خەڵکە کە دەدۆڕێت.