توانا محەمەد نوری:
دیاردەی فرەژنی لەم ساڵانەی دواییدا لە کوردستان، جارێکی تر سەری هەڵداوەتەوە و لە ڕێگەی سۆشیاڵ میدیا و چەند کەناڵێکی ڕاگەیاندنەوە وەک بابەتێکی ئاسایی یان تەنانەت وەک دەستکەوتێک پیشان دەدرێت. ئەم دیاردەیە تەنها بڕیارێکی شەخسی یان نەریتێکی کۆن نییە، بەڵکو کێشەیەکی قووڵی سیاسی و کۆمەڵایەتییە کە پێویستی بە سەرنجی ورد هەیە. کاتێک پیاوێک پتر لە ژنێک دەهێنێت، ئەمە تەنها پێکهێنانی خێزانێکی نوێ نییە، بەڵکو هێرشێکی بێدەنگە بۆ سەر پێگەی ژن و بەهاکانی یەکسانی لە کۆمەڵگەدا.
لە ڕوانگەیەکی مرۆییەوە، فرەژنی شێوازێکی ئاشکرا و ڕووتی چەوساندنەوەی سیستماتیکی ژنانە لە ناو مۆدێلی باوی خێزاندا. خێزانی نەریتی خۆی لە خۆیدا چوارچێوەیەکە بۆ بەیاساییکردنی بندەستیی ژن و کۆنتڕۆڵکردنی، کاتێکیش دەبێتە “فرەژنی”، ئەم چەوساندنەوەیە دەگاتە ئەوپەڕی؛ لێرەدا ژن بە تەواوی لە مرۆڤبوون دادەماڵرێت و پێگەکەی کورت دەکرێتەوە بۆ ئامرازێکی سێکسوێل و هێزی کاری بێبەرامبەر لە خزمەتی سەرۆکی خێزاندا. ئەم سیستەمە نەک هەر هیچ بنەمایەکی هاوبەشی و ڕێزگرتنی تێدا نییە، بەڵکو پێکهاتەیەکی جیاکاری و ستەمکارانەیە کە بەرهەمهێنەری نادادی، سووکایەتیی دەروونی و دابەشکردنی مرۆڤەکانە بەسەر پلە یەک و پلە دوودا.
لەلایەکی دیکەوە، هێشتنەوەی ئەم دیاردەیە لە ژێر هەر ناو و پاساوێکدا، سووکایەتیکردنە بە کەرامەتی مرۆیی ژن. لەم هاوکێشەیەدا، ژن وەک مرۆڤێکی سەربەخۆ و خاوەن ماف تەماشا ناکرێت، بەڵکو تەنها وەک کاڵایەک یان ئامرازێک بۆ تێرکردنی ئارەزووەکانی پیاو یان چارەسەرکردنی کێشەکانی ئەو دەبینرێت. ئەم تێڕوانینە پیاوسالارییە، هەموو ئەو هەوڵ و خەباتە مێژووییانە ڕەتدەکاتەوە کە ژنانی کورد بۆ چەسپاندنی ناسنامە و پێگەی ڕاستەقینەی خۆیان لە کۆمەڵگەدا داویانە.
لەسەر ئاستی سیاسی، دەسەڵات و دامەزراوە یاساییەکانی کوردستان بەرپرسیارن لە بەردەوامیی ئەم کێشەیە. هەرچەندە یاسای باری کەسی لە ساڵی ٢٠٠٨دا هەموارکرایەوە و مەرجی قورسی بۆ فرەژنی دانا، بەڵام نەبوونی چاودێریی توند و بوونی کەلێنە یاساییەکان وایکردووە پیاوان بە ئاسانی یاساکە بپەڕێنن. پەنابردنی پیاوان بۆ دادگاکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم بۆ مارەکردنی ژنی دووەم، نیشانەی لاوازیی سیستمی یاسایی و نەبوونی ئیرادەیەکی سیاسییە بۆ پاراستنی مافەکانی ژنان.
هەروەها، ناکرێت ڕۆڵی نەرێنیی بەشێک لە میدیاکان و سۆشیاڵ میدیا فەرامۆش بکرێت کە بوونەتە سەکۆیەک بۆ ڕیکلامکردن و پرۆپاگەندەکردنی فرەژنی. هێنانەپێشەوەی ئەم بابەتانە وەک جۆرێک لە “ترێند” یان ڤیدیۆی پڕبینەر، هۆشیاریی کۆمەڵایەتی دادەبەزێنێت و وا دەکات نەوەی گەنج وا بیربکەنەوە کە فرەژنی مافێکی سروشتیی پیاوانە. میدیا لە جیاتی ئەوەی ببێتە هۆکاری گۆڕانکاریی ئەرێنی و پێشکەوتن، بەداخەوە زۆرجار دەبێتە کەرەستەیەک بۆ زیندووکردنەوەی نەریتە دواکەوتووەکان.
بەڵگە زیندووەکانی ناو واقیعی میدیایی و سۆشیاڵ میدیا لە کوردستاندا، ڕاستیی ئەم هێرشە نایەکسانە دەسەلمێنن؛ کاتێک تیکتۆک و سناپچات پڕ دەبن لە ڤیدیۆی ئاهەنگی ژنهێنانی دووەم و سێیەم وەک “دیاردەیەکی” پڕبینەر، یان کاتێک کەناڵە ئاسمانییەکان لە ڕێگەی بەرنامەی تایبەتەوە هەوڵی ئاساییکردنەوە و جوانکردنی ئەم نادادییە دەدەن، ئەوا ڕێک خەریکی تێکشکاندنی کەرامەتی مرۆیین. ئەم پڕوپاگەندە میدیاییە تەنها لەو ڤیدیۆیانەدا ناوەستێت کە بە خێرایی بڵاودەبنەوە و دەنگدانەوەی زۆریان هەیە، بەڵکو دەگاتە ئاستی هاندانی ڕاستەوخۆ لەلایەن هەندێک کەسایەتی ئاینیی خاوەن فۆڵۆوەرێکی زۆر و دروستبوونی گروپە داخراوەکانی فەیسبووک کە تێیدا ژن وەک کاڵایەکی بازرگانی بۆ فرەژنی مامەڵەی پێوە دەکرێت. هەروەها، ڕاپۆرتەکان دەریانخستووە کە ساڵانە بە سەدان پیاو بەهۆی ئەو کەشە میدیایی و هاندانە کۆمەڵایەتییەوە، پەنا دەبەنە بەر دادگاکانی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم (وەک کەرکوک و موسڵ) بۆ تێپەڕاندنی یاسای باری کەسی، ئەمەش نیشانەی ئەوەیە کە میدیا و سۆشیاڵ میدیا لە جیاتی هۆشیارکردنەوە، بوونەتە ئامرازی بەنۆرماڵکردنی بندەستیی ژن.
زۆرجار لایەنگرانی ئەم دیاردەیە پاساوی ئاینی یان کەمکردنەوەی ڕێژەی قەیرەیی دەهێننەوە، بەڵام ئەم پاساوانە تەنها بۆ شاردنەوەی ڕاستییەکانن. چارەسەرکردنی کێشەی ئابووری یان کۆمەڵایەتیی ژنان بەستنەوەی چەسپاوی ئەوان نییە بە پیاوانەوە، بەڵکو دابینکردنی هەلی کار، خوێندن و سەربەخۆیی داراییە بۆیان. کاتێک کۆمەڵگە ناتوانێت دەرفەتی یەکسان بۆ ژن دابین بکات و تاکە ڕێگا بۆ ژیانکردنی هاوسەرگیری بێت، ئەمە خۆی لە خۆیدا شکستێکی گەورەی سیستمی بەڕێوەبردنە.
پێویستە هەمووان بزانن کە فرەژنی تەنها بابەتێکی خێزانی نییە، بەڵکو ڕێگرێکی گەورەیە لە بەردەم گەشەکردنی کۆمەڵگا و مەدەنیەت لە کوردستاندا. کاتێک نیوەی کۆمەڵگە کە ژنانن، هەست بە ئاسایش و یەکسانی نەکەن لە ناو ماڵەکانیاندا، چۆن دەکرێت باس لە بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی پێشکەوتوو و ئازاد بکرێت؟ مافی ژن پێوەرێکی سەرەکییە بۆ پێشکەوتنی هەر نەتەوەیەک، و پاشەکشە لەم مافانە، پاشەکشەیە بۆ تەواوی کۆمەڵگا لە کوردستان.
بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم دیاردەیە, پێویستمان بە گۆرانکاری ڕۆشنبیری و یاسایی هەیە کە لە خێزانەوە دەستپێبکات و تا سەرەوەی دەسەڵاتی سیاسی بڕوات. یاساکان دەبێت هێندە توند بن کە هیچ کەس نەتوانێت لەژێر هیچ ناوێکدا مافی ژن پێشێل بکات، و سزا بۆ ئەو پیاوانە دابنرێت کە یاساکانی هەرێم پێشێل دەکەن. هاوکات، پێویستە ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و چالاکوانان دەنگی خۆیان بەرزتر بکەنەوە و ڕێگا نەدەن ئەم جۆرە بیرکردنەوە کۆنەپەرستانە ببێتە کولتوورێکی سەپێنراو.
لەکۆتاییدا، دەبێت بڵێین فرەژنی هەنگاوێکی ئاشکرایە بۆ دواوە و دژی هەموو بنەماکانی مافی مرۆڤ و ئازادیی ژنانە. کاتی ئەوە هاتووە کە کۆمەڵگەی کوردستان بە هۆشیارییەوە تەماشای ئەم دیاردەیە بکات و ڕەتی بکاتەوە. داهاتوویەکی ڕووناک بۆ کوردستان تەنها لە ڕێگەی ڕێزگرتن لە پێگەی ژن و چەسپاندنی یەکسانیی تەواو لە نێوان هەردوو ڕەگەزدا بەدی دێت، نەک بە گەڕانەوە بۆ سەردەمە تاریکەکانی جیاکاری و چەوساندنەوە.