هەڵبەت من لێرەدا، نامەوێت پێناسەیەكی چەمكی رەخنە بكەم، چونكە هەر لە بنەچەكەوە بڕوام بە پێناسەی هیچ چەمك و دیاردە و كائین و بوونێك نییە، چونكە مرۆڤ چەند پسپۆڕی و شارەزایی لەو بوارە هەبێت كە دەیەوێت پێناسەی بكات، ناتوانێت تەواوی بنەما و ماهییەتی ئەو بوارە بخاتەڕوو، رووكارە دەرەكی و ناوەكییەكانی بخاتە بەردەم تیشكی رووناكی بۆ خوێنەر و رای گشتی.
بەڵكو ئەوەی من دەوێت لە بارەی رەخنەوە بیڵێم و بینووسم، بریتییە لە گوزەرێكی سەرەتایی بەنێو ئەو چەمك و دنیایەدا و خستنەڕووی هەندێك لایەن و رووخسار و ئادگاری رەخنە، چونكە من پێموایە بەدواداچوون و توێژینەوەیەكی ورد و بابەتییانە و زانستییانە و فەلسەفییانە لەبارەی چەمكی رەخنە، توانست و وزە و پسپۆڕی و شارەزایی و سەلیقەیەكی وردی دەوێت و پێویستە، بۆ رەنێوهێنان و ئەنجامدانی كارێكی لەو شێوەیەش، پێویستە نووسەر دەیان قوتابخانە و سەرچاوە بكاتە كەرەستە و پێخۆر و بەركوڵی باسێكی ئاوا، بەڵام نایشارمەوە ئەوەی وایلێكردم لەسەر چەمكی رەخنە بابەتێك بنووسم و تێگەیشتن و باری سەرنجی خۆمی لەسەر بخەمەڕوو، خۆشەویستی خۆمە بۆ ئەم چەمكە و پەیوەستە بەو رۆڵە و دەورە كاریگەرەی رەخنە لە مەیدان و بوار و كایە جۆراوجۆرەكانی ژیانی سیاسی و ئابووری و ئایینی و كلتووری و كۆمەڵایەتی و ئیداریدا هەیە و چۆن بۆتە هەوێن و وزەی بەردەوام نوێبوونەوە و بەرەوپێشچوونی هەریەك لەو كایانە و بەخشیشی هەناسە و وزەی نوێی پێیان.
هەڵبەت من خۆم لەسەرجەم بوارەكانی ژیانمدا و لە هەوو وێستگەكانی تەمەنمدا سەر و سەربردە و سەر گوزشتە و بەسەرهاتی زۆرم لەگەڵ چەمكی رەخنەدا هەیە و هەر لەو كاتەی كوردەواری گوتەنی دەستی راست و چەپی خۆم ناسیوە و دواتر بەنێو تونێڵ و راڕەوەكانی ژیان گوزەرم كردووە، بەردەوام گوێبیستی رەخنە بوومە و مامۆستاكانم، هاوڕێ و برادەرەكانم، هاوسەفەر و رێبوارانی رێگای خەباتم، لەبارەی چەمكی رەخنە دەدوان و تێگەیشتن و باری سەرنجی خۆیان دەخستەڕوو، بەڵام نایشارمەوە دەمەوێت راشكاوانە ئەوە بڵێم هیچ كاتێك لەو بەڕێزانەی لە ژیانما كەوا هەندێكیان مامۆستام بوون و هەندێكیشیان هاوڕێ و هاوڕێبوارم بوون، نەیانتوانی بەتەواوی بەشێوەیەكی زانستی و بابەتی و قەناعەتپێهێنەری وام لێبكەن لە چەمكی رەخنە تێبگەم و زانیاری و تێگەیشتنێكی مەعریفی لەم بارەیەوە پەیدابكەم، ئەوەی كە لێیانم وەرگرت تەنها چەند زانیارییەكی سادە و رووكەشگەرا بوو هیچی تر و نەیانتوانی تێنوێتیم بشكێنن و بمخەنە سەر راستەڕێی تێگەیشتنێكی فەلسەفی و عەقڵانی لە رەخنە، بەڵام من چونكە هەر لەسەرەتای پێڕەوەكەبوونم و نەشونماكردنی هۆشیاریم بەرامبەر بوون و سروشت و ژیان خۆشەویستیشم بۆ رەخنە بۆ دروستبوو، بۆیە وەڵامی هیچ كامێك لەوانە نەیتوانی من بەتەواوەتی لە ماهییەت و بنەما و رووخسارە دەرەكییەكانی رەخنە بگەیەنێت و زۆرجاریش كە لەبارەی هەندێك لایەنی شاراوە پرسیارم لێدەكردن، جۆرە نەشارەزایی و دەستەپاچەبوونێكیان پێوە دیاربوو.
وەكو باسمكرد من وەكو هەر كەسێكی تری سیاسی و كاراكتەری بواری حزبایەتی و خوێندنەوە، دەیان ساڵە هەموو ئەوانەی كە ناسیومن بەردەوام بەوپەڕی حەماسەت و پەسەندگەرایی و لایەنگری لێی، باسی رەخنەیان دەكرد و بەیەكێك لە رەگەز و رووخسار و بەرهەمی مەدەنییەت و شارستانییەت و مەرجی بەردەوامیدانی كاروانی مرۆڤ رووە و پێشەوە ناویاندەهێنا، بەڵام ئەوەی ئەوكات لام پرسیارێكی جددی و سەیر بوو، لە هەموو وێستگەكانی تەمەنیشم ئەو پرسیارەم هەر لەگەڵدابوو، كە بۆچی سەرەڕای ئەوەی هەموو ئەو بەڕێزانە بەوپەڕی گرنگی و رێز و خۆشەویستی باسی چەمكی رەخنەیان دەكرد، بەڵام زۆر بە كەمی نەبێت هیچ كامێك لەوانە خۆیان رەخنەیان قبووڵنەدەكرد؟ بۆچی ئەگەر قوتابییەك لەناو پۆلدا رەخنەیەكی لە مامۆستاكەی بگرتبا، تەباشیر و تەختەسڕی دەستی بەزەویدا دەدا و تووڕەبوونی دەگەیشتە ئەوجی خۆی؟ بۆچی ئەگەر لە ژیانی حزبی و سیاسیدا رەخنەیەكی ئەگەر بچووكیش بووایە لە هاوڕێیەكەت، یاخود برادەرەكەت بگرتبا، وەكو فیشەكە شێتە دەچوو بەئاسماندا و زۆرجاریش بۆ ماوەیەكی دوور و درێژ دەنگی لێڕادەگرتن و بگرە هەموو جۆرە پەیوەندییەكی كۆمەڵایەتیشی لەگەڵ دەبڕی؟ بۆچی ئەگەر لە دیوەخانی گوندێك، گوندنشینێك سووكە رەخنەیەكی لە گەورەی ئاوایی، یاخود هەر كەسێكی تر بگرتبا، بە هەڵەوەڕ و چەنەباز و زۆربڵێ لە قەڵەمیاندەدا و بگرە وەكو كەسێكی ناجیزە و ناپەسند و بێزرا و هەڵسوكەوتیان لەگەڵدا دەكرد و تەریك و تەنیایان دەكرد.
بۆچی ئەگەر تۆ تێكۆشەرێكی سەرسەخت و دڵسۆز و فیداكاری كاروانی حزبایەتیش بووبای و ئامادەی گیانبەختكردن بای لەم رێگایەدا، بەڵام ئەگەر رەخنەگرێكی جددی و بەردەوام بای و ئەگەر بەوپەڕی هۆشیاری و لێزانین و دڵسۆزیشەوە رەخنەت بەكارهێنابا، بەڵام دەكرایە كاراكتەرێكی دزێو و ناشیرین و بگرە بەزمانی سیاسی ئەوكات پێیاندەگۆت (فەوزەوی) و نەك هەر ئەمە، بەڵكو رەخنەگر لە هیچ كۆنگرە و كۆنفرانسێكدا كە خۆی دەپاڵاوت، نەك هەر دەرنەدەچوو، بەڵكو دەنگی پێویستیشی نەدەهێنا، پرسیاری ئەوەم بەردەوام لەگەڵدا بووە، كە بۆچی ئەگەر نەخۆشێك سووكە رەخنەیەك لە پزیشكەكەی، یاخود كارمەندێكی نەخۆشخانە بگرێ، بەوپەڕی توندی وەڵامت دەداتەوە و بگرە خۆیمان وەكو زانا و تۆی نەخۆشیش وا وێنادەكرێیت، كە نەزان و دواكەوتوویت!! نەك هەر ئەوە بەڵكو ئەوەی بەردەوام مێشكی گوشیووم و بگرە ئازاریشیداوم ئەوەبوو، كە ئەو دیاردە ناشیرین و نامەدەنییە لە ژیانی ئەدیبان و رۆشنبیران و نووسەرانیش بەشێوەیەكی بەربڵاو هەیە؟ بۆ نموونە ئەگەر تۆ وەكو رەخنەگرێكی ئەدەبی، رەخنەت لە دەقی رۆمانێك لە رووی رێنووس و زمانەوانی هەبێت، ئەوا لەلایەن خاوەنی نووسەری دەق دەبیتە دوژمن و كەسێكی ئێسك قورس، نەك هەر ئەوە من بۆخۆم دەیان جار لەناو بارەگای نووسەران و ئەدیبان و خاوەنەكانی ئەهلی قەڵەم شەڕەبۆكس و پێكدادانم لەنێو نووسەراندا بینیوە.
سەرەتاكانی رەخنە
دیارە وەكو ئاماژەم پێكرد دەتوانین بڵێین كەوا چەمكی رەخنە، ریشەیەكی مێژوویی كۆن و دوور و درێژی هەیە و زۆر قورس و بگرە كارێكی لەكردننەهاتووشە، ئەگەر بتەوێت سەرەتاكانی سەرهەڵدان و لەدایكبوونی ئەو چەمكە بخەیتەڕوو، زۆر نووسەر و رۆشنبیر و پسپۆڕی ئەو بوارەش بەردەوام لە هەوڵ و كۆششدا بوونە، كەوا بزانن رەخنە كەی پەیدا بوو؟ لە كام قۆناغ و وێستگەی مێژووی كۆمەڵگەی مرۆڤ لە كام رووبەر و لۆچەكانی مێژوودا پەیدابووە، بەڵام لەم بارەیەوە نەیانتوانیوە سەركەوتووبن و بە بەڵگەی زانستی و قەناعەتپێهێنەر راستی و دروستی ئەم مێژووە بەدیاربخەن، بەڵام دەكرێت و لەتوانادا هەیە، كەوا بتوانرێت سەرەتاكانی لەدایكبوونی رەخنە لە فۆڕمە زانستی و مرۆییەكەی تاڕادەیەك باش دەستنیشانبكرێت و لەم بارەیەوە لەناو هەناوی مێژوودا ئەو مێژووە دەستنشانبكرێت، هەڵبەت هەموو سەرچاوە مێژووییەكان ئەوە دەسەلمێنن، كەوا رەخنە بەو مانا و تێگەیشتنەی لە ئێستادا بۆ ئەو چەمكە هەیە، سەر بە دنیای مۆدێرنەیە و لە چوارچێوەی ئەو دنیایە لەدایكبووە و دواتر وەكو هەموو بەرهەمە زانستی و فەلسەفییەكانی ئەو دنیایە گەیشتووەتە سەرجەم وڵاتانی جیهان، بەڵام پرسیار ئەوەیە ئایا رابەرانی دنیای مۆدێرنە چیان كرد و بەكامە رێگادا چەمكی رەخنەیان خستە ناو دنیای مۆدێرنە.
دیارە باڵادەستی عەقڵ بەسەر ئیماندا، فەلسەفە بەسەر تیۆلۆژیادا، عەلمانییەت بەسەر كلێسادا، لەلایەك سێ خەسڵەتی هەرە بنەڕەتی دنیای مۆدێرنە و لەلایەكیش هەر سێ چەمك رۆڵێكی گەورە و سەرەكییان بینی لە هاتنەكایە و لەدایكبوونی رەخنە، هەڵبەت رەخنە لە فۆرم و ناوەڕۆكە زانستییەكەدا، چونكە پێش دنیای مۆدێرنەش چەمكی رەخنە هەر هەبووە، دواتر و دوای ئەوە فەیلەسووفی بەناوبانگی جیهانی (مۆنستیسكۆ) سیستەمی حوكمڕانی و بناغەی دەسەڵاتی لەسەر بنەمای هەر چوار كۆڵەگەی پەرلەمان-حكومەت-دادگا- رۆژناگەری داڕشت و بووە ئەزموونی حوكمڕانی بۆ سەرجەم دەوڵەتە مۆدێرنەكان، ئیدی رەخنەش فۆرمێكی گەشەكردووتر و زانستیتر و پێشكەوتووتری وەرگرت و راستەوخۆ بەشێوەیەكی كرداری و وەكو كایەیەكی مۆدێرنە تێًكەڵاوی فیكر و سیاسەت و ئیدارە و سەرجەم بونیادەكانی تربوو، بەتایبەتیش لەسەر زەمینی وڵاتانی ئەوروپا پرسی رەخنە بووە رۆژەڤ و پرسێكی ژیاری و مەدەنی و دیموكراسی، ئەمەش بەجۆرێك لە هەموو بوارەكاندا رەنگیدایەوە، كە وای لە چەندین فەیلەسووف و بیریار و پسپۆڕی بواری سیاسی و دیموكراسی و دنیای مۆدێرنە بەگشتی كرد، كە بڵێن مۆدێرنە بە هەموو لق و پۆپ و رێباز و رێچكەكانی خۆیەوە، بەبێ چەمكی رەخنە دنیایەكی نازانستی و ناتەواوە و بگرە دووبارەكردنەوەی سیستەمی حوكمڕانی و ژیانی مرۆڤ لە فۆڕمە هەرە كۆن و كلاسیك و تەقلیدییەكەی، واتا لێرەدا دەگەینە ئەو قەناعەت و دەرەنجامە، كە بڵێین چەمكی رەخنە هەردوو جیهانی مۆدێرنە و تیۆلۆژیا لە یەكتری جیادەكاتەوە (هۆركهایمەر) پێیوابوو بەبێ رەخنە بەهیچ شێوەیەك مومكین نەبوو مۆدێرنە و بگرە رێنسانس سەردەمی رۆشنگەری بێننە كایەوە، ئاخر لە سەردەمی رۆشنگەری و هەر لە بەرەبەیانی ئەو سەردەم و قۆناغە مێژووییەی كە مرۆڤی ئەوروپی لە ئیتاڵیا و فەرەنسا و چەندین وڵاتی تر توانی خۆی لە دەستی سیستەمی حكومڕانی پاشایەتی و دەرەبەگایەتی و تیۆلۆژیای كڵێسا رزگار بكات، ئەوە پیادەكردن و بەكارهێنان و خستنەگەڕی چەمكی رەخنە بوو وایكرد كە سەركردە و رابەرانی رێنسانس لەمبارەیەوە بەسەر ئیمامی كڵێسا و زوڵم و ستەمی سیستەمی پاشایەتیدا زاڵ بێ و دەرگایەكی نوێ بەسەر نەك گەلانی ئەوروپا، بەڵكو بەسەر هەموو دنیادا بكەنەوە و وابكەن كەوا كۆمەڵگەی مرۆڤ لە دنیای ئەفسانە و ئایدیۆلۆژیای لەقاڵبدراو و چەقبەستنی فیكرییەوە، بەرەو دنیای زانین و هۆشیاری و عەقڵانییەت هەنگاو بهاوێژێت. تابلۆ هونەرییەكانی پەترارك و پۆكاشیۆ و ئەنجیلو لە بەرەبەیانی دەستپێكردنی شۆڕشی رۆشنگەری رەخنەبوون لە كڵێسا و سیستەمی پاشایەتی، كە یەكەمیان بەرگی پیرۆزی ئایینی كردبووەبەر و لەو رێگایەوە وزە و بەردەوامیی دەدایە درێژەپێدانی دەسەڵاتی زۆرداریانەی پاشاكان و دووەمیشیان واتا دەسەڵاتی پاشایەتی كە خۆی وەكو سێبەری خودا و بوونی ئەبەدی وێنادەكرد و هەردووكیشیان بەیەكەوە چۆكیان لەسەر سنگی ژیانی كۆمەڵگەی مرۆڤدا دانابوو نووزەر و وزەیان لێبڕیبوو بە چەندین میكانیزمی دیسپلینكردن و كۆنتڕۆڵكردن و تۆقانن دەیانچەوساندنەوە.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
چەند وردە سەرنجێك لە بارەی رەخنە
ئایا مرۆڤ لەبنەچەكەداو هەر بە سروشتی خۆی، كائینێكی رەخنەگربوو؟ یاخود رەخنە دەرەنجامو بەرهەمی توندبوونەوەی ململانێی نێوان مرۆڤەكان؟ ئایا مرۆڤ دوای ئەوەی دەستی راستو چەپی خۆی ناسیووەو روانینی بوو بوونو سروشتو دەوروبەری خۆی نەشونمای كردوەو رووەو پێشەوە كەوۆتە جوڵە بۆتە هەڵگری فیكری رەخنە؟ یاخود رەخنە دوای سەرهەڵدانو دروستبوونی زانستە سیاسیو كۆمەڵایەتییەكان لە دایك بوو؟ ئایا چەمكی رەخنە زەڕوڕەتو پێداویستییەكی ژیانی مرۆڤ بوو؟ یاخود گەشەكردنی فیكری سیاسیو ئابووریو هاتنەكایەی دنیای رۆشنگەری لەگەڵ خۆیدا ئەو چەمكەشی هێنا؟ ئایا فرەییو پلورالیزمی ئایینی چ رۆڵێكی هەبووە لەسەر شاركردنو دروستبوونی رەخنە؟ یاخود ئایا لەنێو فیكری ئاینداو لە چوارچێوەی گوتارو دەقەكانی ئایین خۆیدا هیچ جۆرە رەوابوونێكی بە رەخنە داوە؟ یاخود ئایینو رەخنە لە كوێ تێكدەكەنەوەو لە كوێشدا یەكتربڕنو یاخود رووبەڕووی یەكتردەبنەوە؟ یاخود یا بەشێوەیەكی تر پرسیارەكەمان رەنگڕێژبكەین، ئایا هەر خودی فرەیی بە لە بواری ئاینداو بوونی دەیان مەزهەبو رێبازو رێچكە لەناو ئاینەكاندا ئەو راستییە بەرجەستە ناكات، كە ئاینەكان لەگەڵا سەرهەڵدانو لەدایك بوونیان لەگەڵ خۆیان شێوازێك لە رەخنەشیان هێناوە.
ئایا چەمكی رەخنە لەگەڵا لەدایك بوونی سیاسەت وەكو كایەیەكی زانستیو فۆرمێك لە ململانێی بەرژەوەندی نێوان نەتەوەكانو چینو توێژەكانی ناو هەناوی كۆمەڵگا هاتە ئاراوە؟ یاخود ئەو چەمكە هەر لە بەرەبەیانو لەگەڵا ئەوەی مرۆڤ خەتێكی بۆ خۆی كێشاو گوتی ئێرە هی منە ئەویش هاتەكایەوە؟ ئایا رەخنە شێوازێكی هەوڵی مرۆڤە بۆ دەرخستنی راستییەكان خستنە ژێر رۆشنایی دیاردەو رووداوو سەرجەم كایەكانی ژیان، یاخود چەكێكی تری دنیای شەڕە بۆ بەكارهێنانی ناحەزی بەرامبەر؟ ئایا رەخنە دنیای سیاسەتو ململانێی نێوان جیاوازییەكان خاوبكاتەوەو بیانخاتە سەر راستەرێی شارستانیەتو دیموكراسیەت؟ یاخود هەر رەخنە خۆی هەوڵێك بووە بۆ نیشاندانی لایەنی بەرامبەر وەكو كەم هۆشیارو هەڵە؟ وەكو سەلەفییەكانی دنیای فیكر دەیڵێنو ریكلامی بۆ دەكەن؟ ئایا رەخنە شێوازی تێنەگەیشتنە لە بیروگوتارو رەفتاری جیاوازی بەرامبەر؟ یاخود هەوڵی مرۆڤ بۆ دەستشكاندنەوەو بردنەوەی گرەو لەویتر؟ ئایا قسەی ئەو زانایە تا چەند راستە كە پێی وایە رەخنەو رەخنەگرتن بریتییە لە بێهێزیو بێ توانایی مرۆڤ لە یەكلاكردنەوەی كێشەكان لە رێگای هێز، واتا مرۆڤ بۆیە پەنا بۆ رەخنەرتن دەبات، چونكە ناتوانێت لە رێگای هێزی بڕیارو جەستەوە بۆچوونو بڕیارو بەرژەوەندییەكانی خۆی بەسەر لایەنی بەرامبەردا بسەپێنێت.
دیارە چەندین بیریارو زاناو پسپۆڕ لە بارەی رەخنەوە قسەیان هەبووە، تێزی زانستیان لەم بارەیەوە داڕشتووە، لە رێگای تاووتوێكردنو شڕۆڤەكردنو توێژینەوەی زانستی، لەسەر رەخنە جیهانبینیو روئیای خۆیان خستۆتەڕوو، هەڵبەت لەم رووەشەوە هەموویان هاوڕا نەبوونەوە بۆچوونیان وەكو یەك نەبووە، (كروكەری) ئەڵمانی ئەگەرچی لەسەر ئاستی نووسینو توێژینەوەی كۆمەڵناسیدا خاوەنی دەیان نووسینو توێژینەوەو كتێبی جۆراوجۆرە، بەڵام راشكاوانەش دەیگوت رقی دنیام لە رەخنەیە.
دۆناڵد تراپ) كە ماوەیەك سەرۆكی بەهێزترین وڵاتی دنیای وەكو ئەمریكا بوو چەندین جار لە بەردەم میدیاكانو شوێنە فەرمییەكان گوتوویەتی كە رەخنە ئیشی مرۆڤە لاوازو بێ تواناو هیچ پێ نەبووەكانە، (تادینا) پێی وایە رەخنە لێناگەڕێت رۆشنبیرو فەیلەسوفو زاناو سیاسیو ئەدیبان داهێنانی خۆیان بكەنو بگرە گەورەترین كۆسپو بەربەستن لە بەردەم رەوتی داهێنانو بەرهەمو شاكاری فیكری، زانایەكی تری عەرەب بەناوی (مهند ابوشروق) پێی وایە رەخنەگر ئەو كەسانەن كە لە ژیاندا لە هەمو رووێكو مەیدانێكەوە شكستیان هێناوەو هیچیان پێنەماوە، بۆ گوتنو كردنو نووسین بۆیەش بۆ قەرەبووكردنەوەی هەموو شكستو دۆڕانەكان پەنا بۆ چەمكی رەخنەدەبەنو دەیكەنە چەكی خۆدەرخستن.
هەڵبەت زۆر نووسەرو كەسایەتی دیاری جیهانی لەبارەی چەمكی رەخنە بە سلبی قسەیان كردووەو پێیان وایە ئەو چەمكە رێگربووە لە بەردەم رەقی كاركردنو جووڵەو داهێنانی مرۆڤ، بەڵام پریار ئەوەیە، ئایا رەتكردنەوەی رەخنەو بەهیچ لە قەڵەمدانیو یەكسانكردنی بە سفر دەچێتە چوارچێوەی بیرو كردارێكی زانستیو مەعریفی؟ یاخود ئایا ئەوانەی كە هەڵگری هەر بڕوانامەو ناووو ناوبانگێك بنو لەسەر ئاستی داهێنان هەرچییەكیان كردبێت دەكرێت پێیان بگوترێت زاناو بلیمەت؟ ئایا دژایەتی كردنی رەخنە راستەوخۆ خزمەتكردن نییە بە سەلەفییەتی فیكریو سەرجەم ئایدیۆلۆژیاو رێبازە فیكریە چەقبەستوو لە قاڵب دراوەكان؟ ئایا ئەوانەی رەخنە بەكارێكی ناچیزو رەخنەگر بە ئاژاوەچی دەزانن، هەر ئەوانەنین بەم كاو بیركرنەوەیان جوانیو شەرعیەتیان بە زوڵمو ستەمی زۆرداریو چەوسانەوەی مرۆڤ داوە، ئایا هیچ دەستكەوتێكی فیكریو زانستیو فەلسەفیو مەعریفی هەیە بەجۆرێك لە جۆرەكان ریشەی بچێتەوە ناوو رەخنەو زانستی رەخنە؟ نەك هەر ئەمە، بەڵكو من وای دەبینم هەر قەناعەتو تێڕوانینو رای ئەوانە لە بارەی چەمكی رەخنە، هەر خۆی شێوازێكە لە رەخنەگرتن!! واتا بەبێ ئەوەی بیزانن، یاخود بیانەوێت یان نەیانەوێت خۆشیان راستەوخۆ رەخنە وەكو چەمكێكی سیاسیو فیكری لە مەیدانی كاردا بەكاردەهێنن.
بەڵام لە بەرامبەر ئەوەشدا سەدانو هەزاران مرۆڤی رۆشنبیرو نووسەرو فەیلەسووف و زانا بەوپەڕی گرنگییەوە باسی چەمكی رەخنەیان كردووەو نەك هەر وەكو زەڕوورەتو پێداویستییەكی زانستیو سیاسیو مەعریفیو كۆمەڵایەتی ناو هەناوی دنیای سیاسەتو جیاوازییەكان سەیریان كردووە، بەڵكو وەكو شافاكتەری سەرەكیو مەرجی بنەڕەتی بەیەكەوە ژیانی سیاسییەكانو رێبازە فیكریو ئایدیۆلۆیو سیاسییە لە یەكتری جیاوازەكان سەیری رەخنەیان كردووەو لە كایەكانی مەیدانی ژیاندا پەیڕەویان كردووە، ئەو زاناو رۆشنبیرانە بە هەموو شێوەیەك لە هەر بوارو دەرفەتێك كەوا بۆیان لوابێتو گونجاویێت، بەرگرییەكی سەرسەختانەو پەی گیرانەیان لەو چەمكە كردووە، بە سەدانو هەزاران مرۆڤ دڵسۆزیش لەپێناوی ئەوەی رەخنە لەناو رووبەرەكانی دنیای سیاسەتو فەزای گشتی كۆمەڵگای پایەكانی خۆی بچەسپێنێت بەدەستی دەسەڵاتو سیستەمە دیكتاتۆرو فاشییەكانو ئوستەڵگەرایی شەهیدكراون، یاخود گیراونو خراوەنەت ناو كونجی زیندان ترسناكەكان، نەك هەر ئەوە، بەڵكو شەهیدانی رێگای رەخنە، یەكێكن لە كاروانە هەرە گەورەو دوورو درێژەكانی ناو هەناوی مێژووی مرۆڤایەتی، هەڵبەت لێرەداو بۆ سەلماندنی راستیو دروستی فسەكانیمان لەم بارەیەوە سەدان نموونە بهێننەوە، بەڵام من تەنها چەند نموونەیەك دەهێنمەوە، سێ هەزار ساڵا بەر لە ئێستا (سوقرات)ی فەیلەسووف لەسەر زەمینی وڵاتی یۆنان لە رێگای بەگەڕخستنی میكانیزمەكانی عەقڵ، ئایدیۆلۆژیای دۆگماو چەق بەستووەكانی خستە ژێر وووووو رووناكی رەخنەو تێگەیشتنەكانی خۆی بە بارەی سروشتو بوونو مرۆڤو شێوازەكانی تری رێڕەوی كاركردنو هەر لەو رێگایەش خرایە كونجی زیندانو دواتر گیانیشی لەو رێگایەدا بەختكرد، نەك هەر ئەوە بەڵكو كارو بەرهەمو گوتەو كۆڕو سمینارەكانی سونیتنەكان، بەرزركردنەوە ئاڵای رەخنەبوو، بە رووی پاشاو پیاوانی ئاینداو هەر ئەوانیش بوون لەم رێگایەدا سەرەتایەكی یەكجار گرنگو پڕشنگداریان بۆ كۆی گەلانی جیهان نەخشاند، واتا وەكو چۆن شۆڕشی گەورەی فەرەنساو دۆزینەوەی بیردۆزە زانستییەكانی فەیلەسوفانی دنیای مۆدێرنەو رۆشنگەری، رۆڵێكی گەورەیان بینی لەوەی كەوا جیهان لە دنیای چەقبەستنو ئایدیۆلۆژیای لە قاڵب دراوەوە، پێ بنێتە ناو دنیای تازەو رۆشنگەرانەو بەگشتی كۆمەڵی مرۆڤیان لە رووی بیرگردنەوەیو جیهانبینی گۆڕی، ئاواش سوقراتو سۆنیتە، سێ هەزار بەر لە ئێستا گرنگیو گەورەییو بایەخو كاریگەری فەلسەفەو زانستیان بۆ مرۆڤ، لە فۆرمو ناوەڕۆكێكی زانستیدا داڕشتو هەر بۆیەش وەكو باسم كرد، بەرهەمو شاكارە فەلسەفییەكانی ئەو زاناو فەیلەسووفانە، لە پاڵا كارە رۆشنگەرو زانستییەكاندا گرنگیو بایەخی رەخنەشیان لەناو مێژووی مرۆڤایەتیدا چەسپاند، نەك هەر ئەوە بەڵكو یەكێك لە فەیلەسووفی هەرە دیارەكانی یۆنانو یەكێك لە پێشەواكانی سۆفیشەكان لە وتەیەكی بەناوبانگدا گوتوویەتی هەموو شتێك بە رەخنە بسپێرن، رەخنە بە مانای كردنەوەی دەرگاو دەروازەكان ب رووی دنیای تازەگەریو نوێبوونەوەو شارستانیەت.لە سەدەی نۆزدەیەم گالیۆ گوتی زەوی خڕە بە دەوری رۆژدا دەسوڕێتەوە، ئەگەرچی لە بنەماداو لە رووی مانا داڕشتنی تێزێكی فەلسەفی گەردوونگەرایی بوو، بەڵام لە رووی كرداریو لە مەدیدانی كاردا ئەو دۆزینەوەیە، رەخنەش بوو لەو قەناعەتو جیهانبینیو تێگەیشتنەی كۆن، پێیان وابوو زەوی چەقی گەردوونەو خۆرو مانگو هەموو ئەستێرەكانی ناو هەناوی گەردوون، بە دەوری زەویدا دەسوڕێنەوە، دۆزینەەكەی گالیۆ لە رێگای زانستو توانا عەقڵییەكانی سەرەتایەكی نوێی لە بزاڤی فەلسەفیو گەردوون ناسی داڕشت، لە هەمانكاتدا رەخنەیەی جددیو زانستیش بووو لە پیاوانی كڵێساو مرۆڤ دۆگماو ئایدیۆلۆژیا چەق بەستووەكان، كە هەموو جۆرە قسەو توێژینەوەیەكییان لەسەر دنیاو ژیانو سروشتو گەردوون قەدەغەكردبوو، نەك هەر ئەوە بەڵكو قسەیەكی بەناوبانگی ئەوكات وتەیەكی بەناوبانگی هەیە كەوا گوتبووی ئەوەی گالیۆ دەیكاتو دەیڵێن رەخنەیە لە خوار ئایینو هەموو دەقە پیرۆزەكان، ئەگەرچی گالیۆی زاناو فەیلەسووف لەسەر دۆزینەوەی ئەو زانستو داڕشتنی ئەو تێزە گیانی خۆی بەختكردو قەشەو پاشاو دەسەڵاتدارە لەناویان برد، بەڵام دوای شەهیدبوونی ئەو زانایەو ئەو تاوانەی قەشەكان لە ژیاندا ئەنجامیاندا، ئەوا بیردۆزە زانستییەكەی ئەو بووە دۆزینەوەیەكی گەورەی مرۆییو بەم كارەش هەموو جیهانی مرۆڤایەتی قەرزاری خۆی كردو دوای مەرگی سەرفرازی ئەویش زەوی بەردەوامە لە سوڕانەوەی خۆی.
دیارە ماتریالیزمی دیالەكتیكی مێژوویی (ماركس) فەیلەسوف، كە شاكاری فەلسەفی ئەو فەیلەسووفەیەو رۆڵی گەورەی بینیوە لە بزاڤی فەلسەفیو رۆشنگەری جیهانی، ئەویش رەخنەبوو لە رابردووی پڕ لە دۆگماو چەق بەستووی مێژووی مرۆڤایەتی، هەر لە رێگای ئەو تێزە فەلسەفییەشەوە، توانی روانینو خوێندنەوەو توێژینەوەیەكی نوێ بخاتە نێو دنیای ئایدیۆلۆژیاو رێبازە فیكرییە چەقبەستشوو چەسپاوەكان، ماركس لە رێگای ماتریالزم كە خۆی بنەچەكەدا رەخنەیەكی زانستییە لە رابردوو، ناسنامەو ماهییەتی دنیای كۆنی خستە ژێر رۆشنایی بیرۆدزە فەلسەفیو گوتەو نووسینە زانستییەكانی، كتێبی سەرمایە كە شاكارێكی تری فەلسەفیو ئابووری ئەنگلسو ماركسە، ئەویش رەخنەیەكی گەورەو قووڵو زانستیو فیكری ئەو فەیلەسووفتانە بوو لە سیستەمی سەرمایەداری كە تیایدا هێڵە گشتییەكانی فیكری سیستەمی سەرمایەداریو ماهییەتی فیكریو باری چینایەتیو هەموو ئەو زوڵمو زرداریان ئاشكراكرد، كەوا ئەو سیستەمە لە رێگای بەرهەمهێنانو كارگەو بەرژەوەندییەكانی خۆیان لە كۆمەڵی مرۆڤیان دەكرد، واتا ئەگەر سەرجەم شاكارو تێزە فەلسەفیو ئابووریو كۆمەڵایەتییەكانی ماركس، لە بنەمادا فەلسەفین، ئەوا لە رووی مانای ترو لە رووی كرداری رەخنەش بوو لە سیستەمەكانی سەرمایەداریو ئایینیو دەرەبەگایەتیو هەموو فۆرماسیۆنو ترادیسۆنو بونیادە چەقبەستوو دژە ئینسانیانە، كە لەسەر حیسابی رەنجو ماندووبوونو شەونخونی رەنجدەرانی بیروبازوو كۆشكو تەلاری زوڵمو ستەمی خۆیان بیناكردبوو، بە هەموو جۆرێك مرۆڤیان خستبووە ژێر دەسەڵاتی چەوسێەرانەی خۆیان.
هەڵبەت كە ئێمە باسی چەمكی رەخنە دەكەین، مەبەستمان ئەوەنییە كەوا ئەو چەمكەو بوونو ئامادەیی ئەم چەمكە، بە تەنها لە چوارچێوەی فیكرو فەلسەفەو رێبازە رۆشنگەرەكانی تری نێو هەناوی مۆدێرنە خانەیەند بكەینو پێیان وابێت كەو رەخنە بە تەنها لە چوارچێوە زەمەنیو مێژووییەدا هەبووە، راستە لەو رووبەرە مێژووییەی كە پێی دەگوترێت مۆدێرنە لە رووی فیكریو زانستی نەشونماو باڵای كردووە دواتر تێكەڵاوی فیكری فەلسەفیو ئایینیو سەرجەم كایە جۆر بەجۆرەكانی تر بووە، بەڵام وەكو سەرەتاو ریشەی مێژوویی، رەخنە لە سەردەمی ئایینەكانیشو لەناوی هەناوی خودی ئایینەكانیش، هەر هەبووەو سەدانو مەلاو زاناو پیاوی ئایینی هەر سێ ئاینە ئیبراهیمیە كە واتا یەهودیو مەسیحیو ئیسلامی، بەوپەڕی جورئەتو بوێریو زانستی رەخنەیان لە دەقەكانی ئایینو فیقهی ئیسلامیو رێڕەوی كاركردنی سەرۆكو سەركردەكانی ئیسلام گرتووەو بەشێوەیەكی زانستیو مەعریفیو رۆشنگەرانە، لە كۆڕو كۆبوونەوەو لە رێگای نووسینو بە چاپ گەیاندنی كتێبو نامیلكە، نەك هەر گوتاری سیاسی پاشاو سەرۆكو خەلیفەكانی ئایینی، بەڵكو خودی دەقە پیرۆزەكانیشیان خستۆتە ژێر تیشكو رۆشنایی رەخنەو دەستیان بۆ چەندین بواری پیرۆزو دەقی پیرۆز بردووە، كە بەداخەوە بۆ ئێستا هیچ كەسێك جورئەت ناكاتو یاخود ناوێرێت رەخنەی لەم شێوەیە بگرێتو ئەگەر كارێكی لەم شێوەیەش ئەنجام بدات، یاخود سووكایەتی پێ دەكرێتو دەیان ناووو ناتۆرەی ناشیرینی پێوە دەلكێنی، یاخود خوێنی دەكەنە كاسەو بە ئاشكراو بە بەرچاوی دنیاوە تیرۆری دەكەن.
هەڵبەت ئەگەر لەم بارەیەوە بمانەوێت بەڵگە بهێنینەوە بۆ سەلماننی راستیو دروستی قسەكانمان، ئەوا سەدان نموونەی زیندوو بەرچاو دەكەون، بۆ نموونە هەریەك لە (ابو عەلای مەعەڕی)و (ئیبان لڕەوەندی)و (ابو حیان ئەوحیدی)و سوهروەریو ناڕاییو دەیانو سەدان زانای تری ئیسلامی، لەو كاتەی كە ئایین لە ترۆپكو ئەوجی دەسەڵاتدار بوو، سەدانو هەزاران رەخنەیان نەك هەر لە گوتاری ئایینیو ئایین لە فۆرمی حوكمڕانیو سیاسی گرتووە، بەڵكو رەخنەی جددیو زانستیان لە خودی ئایین وەكو بنەماو دەقی پیرۆز گرتووەو بەرگری پیرۆزبایی لە هەموو جۆرە پیرۆزگەراییەك دادڕیوە، كە ئەپاشاو سیاسییە دەست رۆیشتووەكانو خەلیفەو پیاوانی تری ئایینی گرتووەو هەموو فیكرە دۆگماو پەككەوتەو ئایدیۆلۆژیا لە قاڵب دراوەكانو بونیادە تەقلیدەكانی كۆمەڵگایان كە بوو بوونە رێگرو بەربەستی لە بەردەم رەوتی شارستانیەتو تازەگەریو مرۆڤ دۆستی/ خستۆتە نێو تەرازووی رەخنەو توێژینەوە، بەڵام هەموو كات بەشێوەیەكی راستەوخۆ سەركوتكراونو خراونەتە كونجی زیندانو زۆریشیان بە رۆژی رووناكو بە بەرچاوی خەڵك سەریان پەڕێنراوەو تیرباران كراون، واتا من مەبەستم ئەوەیە ئەوە بڵێم كەوا رەخنە لە هیچ وێستگەو سەردەمو قۆناغێكی مێژوویی لە كاركردنو بوێری خۆی نەوەستاوەو بەهەر شێوەیەك كە بۆیان لوابێت، رەخنەی خۆیان لە خەلیفەو پاشاو سوڵتانەكانو هموو ئەو كەسانە گرتووە، كە بەرگری پیرۆزبایی كردۆتە بەری خۆیانو لەو رێگایەشەوە بە ئارەزووی خۆیانو ئەوەی ویستوویانە لە كاتی حوكمڕانی خۆیان كردوویانە.
بەربەستەكانی بەردەم رەخنە
هەڵبەت هەموو ئەو بەرهەمو تێزە فەلسەفیو فیكریو سیاسیو ئابووریو بگرە ئەدەبیو هونەریەكانیش، دوای دروستبوونو لەدایك بوونیان، لەگەڵا كایەو بونیادە كۆنو تەقڵیدییەكانی پێش خۆیانو لەگەڵا دنیای كۆنو پەككەوتە، دووچاری ململانێیو بگرە پێدادانیش بوونەتەوە، دیارە چەمكی رەخنەش وەكو كایەیەكی زانستیو فەلسەفیش هەر لە سەرەتای دروت بووینەوە، بەتایبەتیش دوای ئەوەی لە دایك بوونی مۆدێرنەو سەركەوتنی رێنسانش بەسەر دنیای كڵێساو پاشایەكیان، ئەویش رەخنەش لەگەڵا دنیای بەر لەو گۆڕانكارییانە دووچاری كێشەو ململانێیەكی توند بوویەوە، هەڵبەت وەكو لە تەوەرێكی تری ئەم وتارەشم باسم كردووە، چەمكی رەخن لای ناوەندە سیاسیو حوكمڕانیو كۆمەڵایەتیو بگرە ئەدەبیو هونەریەكانیش، زۆر لەسەر ملان خۆش نەهاتۆتەوەو بگرە بەوپەڕی سەختگیریو توندڕەوی سەنگەری رووبەڕبووبوونەوەی لێگیراوە، دیارە زۆرن ئەو رێبازە فیكریو سیاسیو عەشایەریو ئایینیو كۆمەڵایەتییانە كە لە مێژوودا رووبەڕووی رەخنەبوونەتەوەو لێنەگەڕاون بە ئازادانە كاری خۆی بكاتو لەسەر زەمینی واقیعی كاركردندا شوێنی خۆی بكاتەوەو لێرەدا ئاماژە بە هەندێك لەو كایەو رێبازانە دەكەم، كە هەردەم بەربەست بوونە لە بەردەم چەمكی رەخنەدا.
رۆڵی رەخنە لە سەقامگیری سیاسیەت
دیارە بە چاوگێڕانەوەیەك بە مێژووی ئەزموونی گەلاندا ئەو راستییەمان لەلا بەرجەستە دەبێت، كەوا ئەو وڵاتانەی بەشێوەیەكی یاسایی دەرفەتو بوار بە رەخنە دەدەنو زەمینەو دەرفەتی كاروكردنی بۆ دەڕەخسێنن، واتا لەو سەرزەمینو واقیعە سیاسییەی كە رەخنە تیایدا ئازادانەو بە ئاشكرا بوونی هەیە، ئا لەو سەر زەمینو شوێنانەدا سەقامگیری سیاسیو ئارامی كۆمەڵایەتی هەیە، واتا هەر كاتێكو لەهەر وێستگەو قۆناغێكی مێژووییدا رەخنە لەسەر رووپەڕی رۆژنامەكانو لەسەر تیفیو رادیۆكانو ناوەندەكانی تر ئازادانە هەڵەو كەمو كوڕیو دیارە چەوتو چەویڵەكان بخاتەڕوو، لهەر وڵاتو كاتو دەرفەتێكدا بەوپەڕی ئازادیو راشكاوی گوزارشتی لەخۆی كردو توانا هەڵەو كەمو كوڕییەكانی بەرپرسانی سیاسیو ئیداریو حكومیو ئایینی بخاتەڕوو، بە پشت بەستن بە یاسایەكی مۆدێرنەی هاوچەرخ راپۆرت لەسەر بەرنامەو پڕۆژەو شێوازی كردنیان بخاتەڕوو، لەهر وڵاتێك رەخنە لە سەرۆكی وڵاتەوە تا وەزیرو سەرجەم بەرپرسەكانیو سەرجەم خاوەن پلەو پۆستو بڕیارەكان بخاتە ژێر تیشكی رووناكیو زەڕەبینی خۆی ئا لەو وڵاتەشدا ئارامیو سەقامگیری سیاسیو كۆمەڵایەتیو بوونی هەیە، لەهەر وڵاتو لەسەر زەمینی كاركردنی هەر شوێنێك دەستی رەخنە گەیشتە ناوەندو رووپەرە تاریكو نهێنییەكانو راپۆرت لەسەر دیاردەو رووداوو هەواڵانە ئامادەكرد، كە كۆمەڵانی خەڵك هیچی لەبارەیەوە نازاننو نەك هەر ئەوە بەڵكو بۆ راستو دروستی هەواڵاو رووداوەكان، خەڵك گوێ لە رەخنەگر دەگرێت، نەك سیاییەكان
دیارە بە پێچەوانەی ئەوە، لەهەر وڵاتو شوێنو سەرزەمینی كاركردندا، رەخنە نەبێتو رێگای نەدرێت بە ئازادیو راشكاوی ئامادەیی خۆی لەناو كایە سیاسیو ئیدارییەكاندا بسەلمێنێت، لەوێدا سەقامگیری سیاسیو كوڵایەتی یاخود لە بەردەم هەڕەشەو مەترسی گەورەدایە، یاخود بە جۆرێك لە جۆرەكانی لەگرێژنەچووە، لە وڵاتێك رەخنە قەدەغە بێتو دەرفەتی ئامادەبوونی نەبێت، لەوێدا هەردەم تەقینەوەكان ئەگەری كراوەن، توندوتیژیو پەرچەكرداری جۆراوجۆر بەردەوام لە ئارادان، بە چاوخشاندنەوەیەك بە مێژووی سیاسی گەلاندا، ئەو راستییەمان بۆ بەدیار دەكەوێت، كە زۆربەی هەرە زۆری ئەو وڵاتانەی رەخنە تیادانییە، هەر لەو وڵاتەدا كودەتای سیاسیو گۆڕینی سیستەم سیاسیو حكومەت لە رێگای كودەتاو توندوتیژی بوونی هەیە، واتا وڵاتانی رەخنە تیادا قەدەغەكراو، زۆرترین خوێن رشتنو كوشتنو زیندانیكردنو ترسو تۆقاندنی تێدایە، بۆ نمونە بەهاری عەرەبی، ئەو رووداو مێژووییەی كە ساڵی (2011) بەشێكی زۆری گەلانی وڵاتانی عەرەبی لە دژی دەسەڵاتو حكومەتی وڵاتانی خۆیان راپەڕینو سەرەنجام لەهەر یەكێك لە وڵاتانی وەكو میسرو یەكەنو لیبیاو جەزائیر حكومەتو سەرۆكەكانی ئەو وڵاتانە رووخانو كۆتایی بە حوكمڕانییەكەی هات، ئەو وڵاتانە بوون كە رەخنە تیایدا یان بەشێوەیەكی لاوازو كەم كاریگەر كاری دەكرد، یاخود رەخنە هەموو زەمینەو دەرفەتێكی خۆنمایش كردنی لێ سەنرابۆوە، نەك هەر ئەوە بەڵكو زۆربەی سیاسەتمەدارو پسپۆڕانی بواری سیاسیو رەخنەیی وایدەبینن، كە یەكێك لە فاكتەرەكانی رووخانی یەكێتی سۆڤیەت، نەبوونی رەخنە بوو لەم وڵاتە.
رۆڵی رەخنە لە پەرەپێدانو بەرزكردنەوەی ئاستی هۆشیاریو كۆمەڵگای گۆڕانكارییەكان
هەڵبەت بەچاوخشاندنەوەی بە مێژوویی سیاسیو ئەزموونی گەلانی جیهاندا، بەشۆڕبوونەوە بۆ ناخی رووداوو بەسەرهاتو تاقیكردنەوەی ئەو مێژووە، ئەو راستییە خۆی بەرجەستە دەكات، كەوا رەخنە هێزو وزەی داوەتە ئەو گەلانەو رەوڕەوەی مێژووییانی بە بەردەوامی پێش خولاندۆتەوە، شوێن پێ قایم بوونی رەخنە لە كایەی سیاسیو فیكریو ئیداریو كلتوری كۆمەڵگای مرۆڤ بە گشتی، لە هەمان كاتدا شوێنپێو پێگەو شوێنگەی ئەو گەلانەی لەناو جیهانی هاوچەرخو تازەگەریدا بەهێزكردووەو لەسەر رووبەرو نەخشەی ئەو جیهانەدا كردووینەتە یەكەیەكی زیندوو بەشێكی یەكجار پتەو سەر ئەو نەخشەیەدا. بەڵێ زۆر راستە مەدەنیەتو شارستانیەتو دیموكراسیەتو سیكۆلاریزمو هیومانیزمو پلۆدالیزمو…. وەكو كۆمەڵێك چەمكو كایەو دامەزراوەی گرنگی ناو هەناوی جیهانی مۆدێرنە، بەجۆرێك لە جۆرەكان بەرهەمو بەرەنجامو دەستكەوتی دنیای رەنگاڵەیی رەخنەنو واتا بە جۆرێكی تر دەمەوێت ئەوە بڵێم رەخنە داینەمۆو سەرچاوەی وزەی سەرپێخستنیو دامەزراندنی هەریەك لەو دامەزراوە مۆدێرنانەن، یاخود ئەگەر هەریەك لەو گەلانە چەمكی رەخنەیان نەخستبانەگەڕ زۆر زەحمەت بووینە ناوەنی دیموكراسیەتو مەدەنیەتو بلۆرالیزم.
لەم بارەیەوە چەند نموونەیەك بهێنمەوە، ئەگەر رەخنە جددیو مەعریفیو زانستیو فیكرییەكانی مارتن لۆ سەرو كاڵڤن لە دامەزراوەی كڵێساو سەلەفیەتی ئایتی مەسیحو چەق بەستنو ئەڵقە دوگماییەكانی ئەو دامەزراوەو ئایتی مەسیحی بەگشتی نەبوایە، ئەگەر هونەرمەندانی گەورە پەتراركو مایكل ئەنجیلۆو پۆكاشیۆ لە رێگای تابلۆكانیان ئەو جیهانەیان وێناكردباو ماهییەتو هەقیقەتی ئەو جیهانەیان بۆ گەلەكەیان نەخستباڕوو، لەم رێگای خستنەڕووی زوڵمو ستەمو زۆردارییەكانی پاشاو پاپاكان كێرڤی رەخنەیان بەرز نەكردبایەوەو بە چەمكو چەكی رەخنەڕای گشتی كۆمەڵگاكانیان لە دژی ئەو زوڵمو ستەمو نەوروژاندبا یەكجار قورسو زەحمەت بوو رێنسانسو شۆڕشی رابوونو رۆشنگەری دەست پێ بكاتو دواتر تیشكی زێڕینو رووناكی خۆی بەسەر دنیادا پەخش بكات، نەك هەر ئەوە بەڵكو زۆربەی پسپۆڕو رۆشنبیرو بیریاردانو شارەزایانی بواری رەخنە پیشان وابوو، هەر خودی رێنسانس لە فۆرمو ناوەڕۆكە گشتییەكەی قەرزاری چەمكی رەخنەیەو بەشێكی گرنگی پایەكانی رێنسانس خۆی لەسەر زەمینی رەخنەدا جێگیركراوە، بۆیەش ئەگەر خوێندنەوەو توێژینەوەیەكی ودو بابەتیانە بۆ سەردەمی رۆشنگەری بكەینو بمانەوێت لەبەرپابوونی ئەو سەردەمەو هەقیقەتی لە دایك بوونی تێبكەین، ئەو رۆڵی رەخنەمان بە وردی بۆ بەدیار دەكەوێت هەڵبەت نابێت لە بیرمان بچێت كەوا زانایانو رۆشنبیرانو ئەدیبانو هونەرمەندانو هەڵبەت نابێت لەبیریان بچێت كەوا زانایانو رۆشنبیرانو ئەدیبانو هونەرمەندانو سەرجەم دەستەبژێرەكانی رۆشنبیری لەهەموو قۆناغو سەردەمە مێژووییەكاندا رۆڵێكی گەورەو بنچینەیان بینیوە لە گەشەپێدانی چەمكی دیموكراسیەتو مەدەنیەتو پلۆرالیزم تازەگەریو هیومانیزمو رۆشنگەری بە گشتیو دواتریش هەر خودی رەخنەو بەگەڕخستنی لە ژیانی سیاسیو فیكریو حوكمڕانیدا یەك لەو چەمكو كیاانەی سەرپێ خستووەو دواتر كردووینەتیە سەرچاوەو هەوێنی ئەو كایانە، بۆ نموونە كێشانی تابلۆیەك لای هونەرمەندێك، وێناكردنو نەخشەكێشانی جیهانو واقیعێكی ترە كە زۆر بەزەحمەت لەگەڵا رەوتو رێڕەوی واقیعی باودا دەگونجێت، یاخود زۆرجار چركاندنی وێنەیەك لەلایەن وێنەگرێكەوە كە رووخسارو رەهەندێكی تراژیدی هەبووە، رای گشتی هەموو دنیای وروژاندووەو هێنانەوە كە سەر شەقامو بەگژ زوڵمو ستەمیدا كردوونەتەوە، بۆ نموونە بڵاوكردنەوەی وێنەی گوندێكی سوتاوی وەكو جێیرنیكاو یاخود بڵاوكردنەوەی وێنەو رووداوو دیمەنە تراژیدیاكانی كۆڕەوی كۆمەڵانی خەڵكی كوردستان لە ئاداری 1991 بەجۆرێك لە جۆرەكانو بە دیوێك لە دیوەكاندا رەخنەبوو لە زوڵمو ستەمی نازییەكانو فاشیتەكانی رژێمی بەعس، كە دواتر كۆمەڵگای نێودەوڵەتی هێنایەسەر، جەتو دواتر بە بڕیارێكی ئەنجومەنی ئاسایشی هێڵی ئارامیان بۆ گەلی كوردستان دانا.
هەڵبەت زانایانو فەیلەسووفانیش لەم بارەیەوە رۆڵێكی گەورەو كارایان بینیوە، بۆ نموونە چەمكی لێبوردەیی جۆن لۆكو فەلسەفەو رۆحە گەردووگەراییەكەی ئیمانۆیل كانتو رۆسۆو ڤۆلتێرو ماتریالیزمیو دیالەكتیكو مێژووی ماركسو شاكارەكانی شكسپیر، هەموویان رۆڵو دەوریان هەبوو لە كاراكردنو دروستكردنی رەخنە لە فۆرمە زانستییەكەی، نەك هەر ئەوە بەڵكو بەرهەمە فیكریو فەلسەفیو زانستیو ئەدەبییەكانی ئەوان هەر لە هەقیقەتدا رەخنە بوو لە زوڵمو ستەمی زۆردارەكان كەوایە ئاگرو ئاستیو ترسو كوشتنو تۆقاندن سەدان ساڵا بوو بەربوو بوونە گیانی مرۆڤو دەیانچەوساندەوە هەڵبەت لە وڵاتی ئێمەشدا زۆر بوون ئەو ئەدیبو زانایانە لەپێناوی كاراكردنو بەهێزكرنی چەمكی رەخنە گیانی خۆیان بەخت كردو بەدەستی دەسەڵاتی زۆرداریو سەلەفییەتی فیكری لەووووو جەمال عیرفانو شاكر فەتاحو رەئوف زوهدیو عبدالخالق مەعروفو چەندین رۆشنبیری تری لە دەرەنجامی رەخنەگرتنیان لە ماهیەتو دەسەڵاتی زۆردارانەی سەردەمی خۆیان لەنێوبراون.
چۆنیەتی رەخنەگرتن
دیارە بۆ ئەوەی رەخنەگر، یاخود خاوەنی رەخنە بتوانێت، بابەتیانەو بەرچاو روونانەو زانستیانەو واقیعیانە، رەخنەكەی خۆبهاتەرشوو، پێویستە رەچاوی چەند خاڵێك بكات.
سەرەتا پێویستە بیرۆكەی رەخنەكە گەڵاڵە بكاتو لە مێشكی خۆیدا دەگا رۆی بكاتو بە وێنەی هەویە جوان جوان بیشلێتو سازو ئامادەی بكاتو دواتر بیخاتەڕوو، ئینجا چ نووسین بێت، چ بەخشتە رووی زارەكی بێت، چونكە زۆر گرنگە، كەوا رەخنە لە رووی بیركەوە گرنگو بایەخدارو پڕ مەغزاو مانابێت، پێویستە روونو رەوانو پاراو لەسەر زاران خۆشو گەسپێنەربێت، چونكە بمانەوێتو نەمانەوێت ماهییەتو چۆنیەتی بیرۆكە، جۆراو شێوازو ماهییەتی وەڵامیشی دیاری دەكات، چونكە لە كلتوری رۆژنامەوانیو لەكاتی دیداری بەرپرسانو لایەنی پەیوەندیدار، یاخود خستنەڕووی رەخنە لە دەقێكی ئەدەبی یاخود توێژینەوەیەكی فیكریو زاستیدا، رەخنەگرو خاوەنی رەخنە نەیتوانیوە بیرۆكەی رەخنەكەی بە جۆرێك دانەشۆرو لە بێژینگو سەرەد بدات، كە لایەنی بەرامبەر یاخود رەخنە لێگیراو بخاتە ژێر كۆنتڕۆڵو حاڵەتی وەڵامدانەوەیەكی دروستو بابەتیانەوە، بۆیەش دەوڵەمەندیو گرنگیو كاریگەری رەخنە بە ئەندازەیەك بووە، كە زۆرجار سیاسییەكو سیاتمەدارێك، یاخود بەرپرسێكی حكومیو ئیداریو حزبی، یان هەر كەسێك پەیوەندی بە سیستەمی حوكمڕانی لەناخی دڵییەوە لە بیرۆكەی رەخنە ترساوە، زەندەقی لەوەچووە ئاخۆ دەبێت پەیامنێرەكە یان رەخنەگرەكە چی لێ بپرسێتو چ زانیارییەكی لەسەر بخاتەڕوو، بۆیەش پێم وایە بیرۆكەی رەخنە مەرجی سەرەكیو بنەڕەتی رەخنەی تەندروستو تەواوە.
چۆنیەتی رەخنەگرتن
دیارە یەكێكی تر لە بنەماو رەگەزە هەر گرنگو بنچینەییەكانی چەمكی رەخنە برتییە لە چۆنیەتی رەخنەگرتن، واتا رەخنەگر بۆ ئەوە بتوانێت رەخنەیەكی تەواو زانستیانەو كامڵانە لە بەرامبەر بگرێت، هاوشانی بە گرنگو قووڵیو كامڵی بیرۆكەكەی، پێویستە بەوەش هەیە كە رەچاوی حاڵەتو شێوازو چۆنیەتی رەخنەگرتن بكات، چونكە رۆژنامەنووس، یاخود هەر كاراكتەرێكی تری بواری رەخنە، یاخود هەر رەخنەگر بە گشتی یەكەمین خاڵا كە لە كاتی ئاراستەكردنی رەخنەەی بۆ لایەنی بەرامبەر پێویستە هیچ جۆرە گرێو گۆڵو ئاڵۆزیو ناڕوونییەك لە رەخنەكەیدا نەبێتو دەبێت بەوپەڕی سفتو روونبێتەوە رەخنەكەی ئاراستە بكاتو لایەنی بەرامبەر، یاخود رەخنەلێگیراو زوو لە رەخنەكەی تێ بگاتو لەم بارەیەوە تێگەیشتنو بەرچاوو روونی هەبێت خاڵێكی تر لە چۆنیەتی رەخنەگرتن كە پێویستە رەچاو بكرێت، ئەوەیە دەبێت رەخنەگر، بە هەموو شێوەیەك خۆی دوور بگرێت لە زمانی زبرو وروژاندنی بەرامبەر، هەڵبەت رەخنەگری بارگاویو تەیار بە مەعریفەیەكی قووڵو شارەزا لە زمان، دەتوانێت تاڵترین رەخنە بە شێوازێكی شیرینو پاراو موتوربەكراو بە رەخنەیەكی مەدەنی بخاتەڕوو، هەڵبەت ئەوەش مانای ئەوەنییە، كەوا رەخنەگر واقیعی حاڵو هەقیقەتی رووداوەكانو بیرۆكەی خۆی نەخاتەڕوو، بەڵكو قسەی ئێمە لەسەر ئەوەیە، پێویستە بیرۆكەو مەبەستی رەخنەكە بەشێوازێكی بخرێتەڕوو، زمانەكەی هێندە باڵاو كاریگەربێت كە لایەنی بەرامبەر بهاتە ژێر كۆنترۆڵی خۆیو ناچار بە وەڵامدانەوەیەكی راستیو دروستی بكات، چونكە رەخنەگر لە هەموو حاڵەتێكدا ئەوەی بەلایەوە گرنگە بەدەستهێنانی وەڵامە.
هەڵبەت مەبەستی ئێمە لە بیرۆكەی رەخنە ئەوەیە، كەوا رەخنەگر پێویستە لەسەرچییەتی رەخنە هەڵوەستە بكاتو گرنگی پێ بدات، هەڵبەت رەخنە ناتوانێت لەسەر بنەمایەك بیرۆكە دابڕێژرێتو یەك یاساو رێساو پرەنسیپ بكرێتە پێوەر، بۆ هەموو رەخنەیەك، بۆ نموونە رەخنەگرتن لە بواری سیاسییدا، جیاوازە لە رەخنەگرتن لە بواری ئاینیدا، رەخنەگرتن لە بواری فەلسەفیدا، جیاوازە لە رەخنەگرتن لە بواری ئەدەبیدا، رەخنە گرتنی لە بواری ئیداریدا جیاوازە لە رەخنەگرتن لە بواری دادوەریدا.
چونكە رەخنەگری بواری سیاسی، یاخود كاراكتەری رەخنەگری ئەگەرویستی سیاسییەك بدۆڕێنێتو یاخود رەخنەی لێبگرێت، دەبێت خاوەنی رەخنە شارەزاییەكی باشی لە زانستی سیاسیو ماهییەتی سیاسەتو رەهەندو مۆركە بنچینییەكانی كایەی سیاسی هەبێت، دەبێت بەر لەوەی بچێتە بەردەم كاراكتەرە سیاسییەكە پێشتر خۆی لەسەر ئەو رووداوو دیارە سیاسییەی مەبەستییەتیو وەكو رەخنە ئاراستەی سیاسییەكەی بكات، پێویستە لەسەر كاتو شوێنو ماهییەتو مۆركو فاكتەرو هۆكارەكانی پشت ئەو دیاردەو رووداوە سیاسییە ئاگاداریو شارەزاییەكی قووڵی هەبێت دیارە گرنگی ئەم حاڵەتەش زۆر باسی لێوەكراوەو قسەو توێژینەوەیەكی لەسەر كراوە، زانایەكی بواری رەخنەی سیاسی، پێی وایە رەخنەگری ئەو بوارە دەبێت هێندە مەعڵانو لێزانو شارەزابێت، كە هیچ دەرفەتو بوارێك بۆ رەخنەلێگیراو نەهێلێتەوە بۆ ئەوەی خۆی لە وەڵامدانەوەكان بدزێتەوە، هەر ئەو زانایە پێی وایە رەخنەگر دەبێت لە رێگای كاریگەری خۆیەوە، رەخنەگر لەسەر نووكی پێ رابگرێت.
هەروەها رەخنەگر ئەگەر لە بواری ئەدەبیدا یاخود فەرهەنگیو زمانەواییدا بیەوێت رەخنەبگرێت، دەبێت زانیاریو شارەزاییەكی قووڵو باشی لەسەر بنەماو فەنتازیاو زمانو سەرجەم رەگەزە جۆراوەكانی ئەدەب هەبێت، چونكە ناكرێت رەخنەگرێك بچێتە بەردەم ئەدیب یاخود شاعیرو نووسەرو رۆمان نووسێك، بەڵام شارەزایشیی لە كایە ئەدەبییەكان نەبێتو سەروكارو مامەڵەی لەگەڵا ژاندەكانی ئەدەب نەبێت، ناكرێت رەخنەگرێكی بواری هونەری بیتو بەڵام لەسەر دنیای رەگاڵەیی هونەرو ژانرەكانی ئەو دنیایە زانیاریت نەبێت، بەرامبەر تابلۆیەك دۆش دانەمابی، تامو چێژت لە خوێندنەوەی شیعرو رۆمانو دراماو شانۆ وەرنەگرتبێتو یاخود بە گشتی گەڕیدەو دنیاگەرشو شارەزای ئەو بوارانە نەبێتو هەڵبەتە مەبەستم ئەوەیە بڵێم رەخنە جۆری جۆرە و هەریەك لەو جۆرانەش تایتمەندی خۆی هەیە، نموونەیەكی تر كاتێك رەخنەگر بیەوێت لە مەیدانو بواری ئاییندا كار بكاتو ئەسپی خۆی تاوبدات، دەبێت كێرڤی رەخنەی خۆی بباتە ئاستێكی بەرز، بەر لە هەموو شتێك دەبێت شارەزاییەكی تەواوی لەسەر دەقە ئایینییەكان هەبێت، دەبێت لە مێژووی سەرهەڵدانو رێبازو رێچكەو مەزهەبە ئایینیەكانو رێڕەوی كاركردنی كاراكتەرو سەركردە ئاینییەكان، شارەزاییەكی تێرو تەسەلی هەبێت، هەر لەو كاتەشدا دەتوانێت رەخنەیەكی زیندووو كاراو كاریگەر لەم مەیدانەدا ئاراستە بكاتو هەتا پێی دەكرێت لە كاتی رەخنەدا بیانووی ئەوە نەداتەوە رەخنە لێگیراو تەكفیری بكاتو خوێنی رەخنەگر بكاتە كاسەوە.
رەخنەو بێ لایەنی
هەڵبەت یەكێك لە ئەركە هەرە گرنگەكانی رەخنە ئەوەی كە ئاراستە دەكرێت، پێویستە لایەنی بەرامبەر یاخود رەخنە ئاراستەكراو، واتێبگەیێنرێت كە بەستی رەخنەگرتنەكە شیكردنەوەو توێژینەوەو تاوتوێكردنی ئەو دەقو كردارو بڕیارە، كە رەخنەلێگیراو خاوەنییەتی، واتا مەبەستم ئەوەیە، كە پێویستەو ئەركی سەرشانی رەخنەگرە، كە لایەنی بەرامبەر تێبگەیەنێت كە رقی لێی نابێتەوە مەبەستیش لە رەخنەگرتن مەسەلەیەكی كەسی نییەو مەبەستیشی شكاندنی ئەونییە لە رووی كۆمەڵایەتی، بەڵكو مەبەستی ئەوەیە باری سەرنجو تێگەیشتنی خۆی لەبارەی ئەو پرسو بابەتو دەقە نووسراوو گوتراوە بخاتەڕوو، كە رەخنەلێكراو خستوویەتییەڕوو، هەڵبەت لێرەشدا پێویستە رەخنەگر بەوپەڕی پسپۆڕیو لێزانیو شارەزاییو هێمنی هەڵسو كەوت بكاتو وریابێت لەوەی لای رەخنەگری وێنەیەكی ناحەزانەو دووژمنكارانە لەسەر خۆی دروست نەكات، دیارە لێرەشدا پێویستە و بگرە ئەركێكی بنەڕەتی سەرشانی رەخنەگریشە، كە لە كاتو لەمیانەی رەخنەگرتندا خۆی دووربگرێت لە لایەنداریو خۆی وا نیشان نەدا، كە لایەنگری ئەو پرسەو بابەتەیە كە دەیڵێت، بەڵكو پێویستە، خۆی وەكو بێ لایەنێك نیشان بداتو لەم رێگایەشەوە رەخنەلێكراو بخاتە ژێر كۆنترۆڵی خۆیو بەوپەڕی شێلگیرو لێهاتوویی ناچاری وەڵامدانەوەی بكات، چونكە لە هەقیقەتیشدا هەر دەبێت وابێت، كە پێویستە رەخنەگر، رەخنەكەی نەكاتە چەكو ئامرازی پەلاماردانو تێكشكاندنی بەرامبەر بەڵكو بیكاتە ئامرازی دەرخستنی راستیو هەقیقەت.
رەخنەگر و رق هەڵگر
وەكو لە تەوەرێكی تری ئەم باسەشمدا ئاماژەم پێكرد، پێویستە رەخنەگر بە مانای وشەو ناوەكەی خۆی، رەخنەگرتن نەك رق هەڵگر، چونكە رەخنە لە بنەچەكەی خۆیداو لە فۆڕمو ناوەڕۆكە زانستییەكەیدا، سەر بە كایەكانی زانستەو رق هەڵگرتنیشی سەر بە كایەكانی بوغزو كێشەی كۆمەڵایەتیو دابو نەریتی داڕزاوی كۆمەڵایەتیو سیاسی كۆنەو لە نێوان ئەو دوانەشی ئاسمانو رێسمان هەیە، رەخنەگر بەڵگەو هێمایە بۆ هێمنیو عەقڵانییەتو مەعریفەو زانستو دیموكراسییەتو پێشكەوتن، بەڵام رق هەڵگر ئاماژەو هێمایە بۆ ترسو تۆقاندنو نواندنو پیادەكردنی زەبرو زەنگو داپلۆسین، هەڵبەت كەسێك بڕوای بە مەنتقی هێزو یەكلایی كردنەوەی كێشەكان هەبێت لە رێگای هێزەوە، هەرگیز بڕوای بە رەخنەنییەو بگرە لە هەموو بوارو مەیدانەكاندا لە بەرامبەر جیاوازییەكان هێزو دەخاتەگەڕو لە بەرامبەر ئەوەشدا رەخنەدارو داپڵۆسێت، من چەندین ساڵە لە بواری میدیاو راگەیاند كاردەكەمو بە وردیو ئاگاییەكی زۆریشەوە لەو سی ساڵەی رابردوو گوێمو لە رادیۆكان گرتووە، سەیری تەلەفزیۆنەكانم كردووە، رۆژنامەو گۆڤارەكانم خوێندۆتەوە، واتا تاڕادەیەكیش ئاگام لە رەوشی میدیای چاپو بینینو دەنگی بوو، لەهەر كاتێك لەو كایانەدا بینوومە، رپێكی ئەستوور تێكەڵاوی كاری میدیای بووەو نەك هەر ئەوە بەڵكو خوێندنەوەی یەكێك لە رۆژنامەكانو گوێگرتن لە رادیۆو سەیركردنی تیڤییەكان بەسە، بۆ ئەوەی لەو رقو كینەیە تێ بگەین كە لە رابردوو ئێستا لە راگەیاندنو نووسینی كوردی هەبووە، بۆیەش رەخنەگر، كاتێك دەتوانێت خۆی وەكو رەخنەگر بسەلمێنێت، كە دووركەوێتەوە لە رق.
ژینگەی رەخنە
دیارە دەبێت ئەو راستییە بزانین، كە رەخنەش وەكو هەر چەمكێكی تری دیموكراسیو سەر بە دنیای مۆدێرنە، لە ژینگەیەكی باشو تەندروستو پێشكەوتوو، لە دۆخێكی كراوەی ئازادیدا نەشونما دەكاتو باڵادەگرێتو دواتریش كاریگەری خۆی لەسەر كایە سیاسیو فیكریو ئەدەبیو كلتوریو كۆمەڵایەتییەكان دروست دەكات، بەڵام لە ژینگەیەكی دواكەوتووی كۆمەڵایەتیو لەسەر زەمینی قەڵەمڕەوی دیكتاتۆریەتدا، رەخنە ناتوانێت بەشێوەیەكی سروشتیو ئاسایی كاربكاتو رۆڵی خۆی بنووێنێت، چونكە لەناو واقیعێكی سیاسی ئاوا، كە دیكتاتۆریەت جڵەوی حوكمڕانییە دەستەوەبێت، رەخنە بە بەردەوامی دووچاری سەركوتكردنو تۆقاندنو داپلۆسینی دەبێتەوە، رەخنەگر یان راوەدوو دەنرێت، یاخود دەكوژرێت، یاخود دەخرێتە كونجی زیندان، بەڵام لە ژێر سایەی دەسەڵاتو سیستەمێكی حوكمڕامیدا، كە دیموكراسیەتو مەدەنیەتو فكری پێشكەوتووخوازیو عەقڵانییەتانو پۆی كێشابێت، ئەو رەخنە ئازادانەو ئاشكرا كاری خۆی دەكاتو لەسەر زەمینی واقیعدا ئەركو ئارەكانی خۆی وازی دەكات، بەڵام نابێت ئەوەشمان لەبیربچێت، كە سیستەمی سیاسیو حوكمڕانی رۆڵێكی سەرەكی دەبینن، لە كێشانی تانو پۆو رەنگڕیًَژكردنی هێڵە گشتییەكانی رەخنەو دیاری كردنی فۆرمو ئاراستەی كاركردنی رەخنە، چونكە لە دنیای دیموكراسیەت وەكو باسمكرد، رەخنە بەوپەڕی راشكاویو ئازادی لەسەر رووبەری رۆژنامەكان لە گۆڤارو رادیۆكان لە تەلەفزیۆنو لەسەر شانۆیەكان خۆی نمایش دەكاتو بەوپەڕی ئازادییەوە دەنگی خۆی هەڵدەبڕێت.
لایەنی حوكمڕانو پەیوەندارو كەسی رەخنەلێگراویش نەك پەلاماری رەخنە ناداتو دایناپڵۆسێت، بەڵكو بەپێی یاسا دەبێت بە وردیو بەوپەڕی بەرپرسیارێتی بیخوێنێتەوەو گوێی لێ بگرێتو بگرە بە قسەشی بكات، چونكە ئەو دەسەڵاتە سیاسییە لەو هەقیقە تێدەگات، كە رەخنە نەك تێكدەرنییە، بەڵكو دەستەبەرو پاڵپشتو رێنوێنیشە، بۆ راستە رێی كاركردنو جێبەجێكردنی ئەركەكان.
لە ژێر سایەی ئەو سیستەمانەدا واتا مەبەستم سەر زەمینی دیموكراسییەتە، رەخنە هەموو كایە سیاسیو ئیداریو حوكمڕانیو فیكریو گوتراوەكان، هەموو كارو كردەو بڕیارەكان، دەخاتە ژێر رۆشنایی تیشكی خۆیو بەدواداچوون لەسەر جموجۆڵاو كارو كردەوەكانی دەكات، بەڵام لەسەر زەمینیو لە ژێر دەسەڵاتی رەشی دیكتاتۆریەتو فاشیەتدا رەخنە ناتوانێت ئازادانە كاری خۆی بكاتو سەربەستانەو دەستكراوانە بەدواداچوون لەسەر كارو كردەو ئیشەكانی كاربەدەستانو سیاسییە باڵادەستو بڕیاربەدەستەكان بكات، رەخنەگر لە دۆخو ژینگەیەكی ئاوادا، هەموو رووپەڕی رۆژنامەكانو گۆڤارو رادیۆو تیڤیو ناوەندەكانی میدیا روویدا دادەخرێت، سانسۆرو چاودێرییەكی ورد دەخرێتە سەر رەخنەگرو رەخنەو وەكو مەترسیو بڤە سەیر دەكرێن، وەكو باسم كرد لە ژێر قەڵەمڕەوی دەسەڵاتی رەشو داپڵۆسێنەرانەی دیكتاتۆریەت رەخنەگرو یان دەكوژرێت، یاخود وڵات بەدەر دەكرێت، یاخود دەخرێتە كونجی زیندان، هەر بۆیەش دەبینن، كە رەخنە لە دۆخی دیموكراسیەتو مەدەنییەتو ئازادیدا، بە ئاشكراو بەپێی یاسا ئەركو كارەكانی خۆی رایی دەكاتو جێبەجێ دەكات.
بەڵام لەسەر زەمینو لە ژێر سایەی دیكتاتۆریەتدا، رەخنەگر ناچارە وەكو باسم كرد، یان سەری خۆی هەڵدەگرێت، یان بە نهێنیو لەناو گەرووی تاریكیدا رەخنەكانی خۆی دەنووسێتو لەلای كەسە نزیكو باوەڕپێكراوەكانی خۆی دەردەدڵی خۆی دەخاتەرشوو رەخنەكانی خۆی دەردەبڕێت، هەڵبەت من سەر بەنەوەی هەفتاكانو هەشتاكانی سەدەی بیستەمم، رقێكی ئەستووری كوردانەمان لە رژێمی بەعسی دكیتاتۆریو فاشی بوو، لەهەر كۆڕو دیدارێكی كۆمەڵایەتیدا، كە خەڵكی باوەڕپێكراوی خۆمانی لێبایە، رەخنەمان لە بەعسو پیاوەكانی دەگرت، زۆرجارسش ئێمە قوتابیانی قۆناغی ناوەندی خوێندن لەسەر دیواری تەوالێتو مزگەوتەكان رەخنەمان لە رژێمی بەعس دەگرتو ئەوەی بەدەمو زارماندا بهاتبا، لە دژی بەعس لەسەر ئەو دیوارانە دەمانووسی، واتا دەمەوێت زۆر بە كورتی ئاماژە بەوە بكەم كە لە دنیای دكیتاتۆریەتو یەكێك لە خەسڵەتە هەرە بنچینییەكانی دكتاتۆر پەلاماردانی رەخنەو سەركوتكردنی رەخنەگرتنو لێدانی رەخنەگرو بەشێكی زۆری كاربەدەستو پیاوەكانی خۆی تەرخان دەكات، بۆ چاودێریكردنو بەدواداچوونی رەخنەگرانەو نەك هەر ئەوە، بەڵكو یەكێك لە ئەركو سیاسەتە هەرە ترسناكەكانی دیكتاتۆر، دژایەتی كردنو سەركوتكردنو لەناوبردنی رەخنەیە، یەكێكیش لە كۆڵەگە هەرە دیارو سەرەكییەكانی سیستەمو حوكمڕانی دیموكراسییەت، ئازادیو رەخنەو فەراهەمكردنو رەخساندنی زەمینەی رەخنەیە بۆ رەخنەگران، دیكتاتۆریەت بێ سەركوتكردنی ناژی، بەڵام دیموكراسییەت ئازادی رەخنەگرتن دەكاتە بناغەی بوونی خۆی.
رەخنەی زانایان
جان جاك رۆسۆ دەیان جار لە ماڵەكەی خۆی بەردبارانكراو لەسەر ئاستێكی میللی بەرفراوانیش بە نەفرەت كرا، بەڵام دوای ئەوەی كە شۆڕشی گەورەی فەرنساكرا، تەرمەكەی لە گۆڕ دەرهێنرا كە لە شوێنێكی چەپەكو دوورە دەست ژێر خاك كرابوو، بردیان لە قەبرستانی مەزنەكانی فەرەنسا ناشیتان، سوقرات خرایە كونجی زیندانو دواتریش هەر لەناو زیندانو شێدارو تاریكو نوتەكدا گیانی شیرینی سپارد، ڤۆلتێر چەندین جار شار بەدەركراو لە كوچەو كۆڵانەكانی شار لەلایەن هەوادارانو پیاوە جاهیلەكانی كڵێساو پاشا بەردباران كراو چەندین جاریشی خرایە زیندانە ترسناكەكانی پاشاو قەشەكان، دیدرۆو كۆندۆرسیە لە سەردەمی خۆی چیما پێیان نەكرێت؟ چەندین جار لەلایەن دادگاكانی ئەوساو لەلایەن قەشەو پاشاكان گوشار خرایە سەریانو بەدەستو پێی بەستراو چەند ساڵاو وێستگەی تەمەنیان، لە زیندانە تاریكو تۆقێنەرەكان بەسەربرد، ماركس لەسەر كێشەكانی سەرمایەو ماتریالیزمی دیالەكتیكو ماتریالیزمی مێژووییو هەڵوێستەكانی لەسەر سیستەمی سەرمایەداریو دەرەبەگایەتیو ئایینو ئەفسانەو زوڵمو ستەم، چەندین جار لە وڵاتی خۆی ئامارەكراو بە نهێنی لە ترسی دەسەڵاتدارەكان ئەو وڵاتو ئم وڵاتەی دەكردو ژیانێكی پڕ لەكولەمەرگیو مەترسیداری بەسەر دەبرد، لە كاتێكدا ئەوە ماركس بوو، مرۆڤی فێركرد، كە بە تەنها پرسیار لەسەر شتە سادەو ساكارەكان نەكەتانو بەڵكو پرسیار لەسەر ئەو جیهانەش بكات، كە ئاینەكان پێی دەڵێن جیهانی ئەویو.
ئیمانوێل كانت كە دەیگوت، مرۆڤ ئەوندەی شەڕی لەسەر ئایدیۆلۆژیاو بیروباوەڕو ئایین كردووە، ئەوەندە شەڕی لەسەر بەهاو نرخو ماغەكانی خۆی نەكردووە، ئەو ئیمانوێل كانتەی دواتر تێزە فەلسەفییەكانی كرانە بنەمای دامەزراندنی كۆمەڵەی گەلان، چەندین جار ئاوارەكراو خرایە كونجی زیندان، یوسف سەلمان یوسف (فهد) دامەزرێنەری حزبی شیوعی عێراق، لەسەر ئەوەی شۆڕشێكی فیكریو رەخنەی گەورەی لە دژی رژێمی پاشایەتی لە عێراق بەرپاكرد، لەسەر ئەوەی دەیگوت، هەموو ئایینو فەلسەفیەو رێبازێكی فیكری بە جۆرێك لە جۆرەكان درێژكراوەی پێشخۆیەتی، گیراو دواتریش لە سێدارەدرا، ئیبن خەلدون سەدان ساڵا پێش ئێستا گوتی نابێت سوڵتان بازرگانی بكاتو بەڵكو دەبێت دادپەروەرانە وڵات بەڕێوە ببات، لەسەر ئەوەش چەندین گوشاری خرایە سەر ئاوارەشكرا، فاڕابی دەیگوت مرۆڤ لە رێگای لێكدانەوەی عەقڵ دەگاتە دنیای هەقیقەت، بەڵام پێغەمبەران لە رێگای خەیاڵاو غەیبانیەت، دەشیگوت، ئایین بریتییە لە لاسایی كردنەوەی هەقیقەت، نەك هەقیقەت خۆی، دیكارت نەیوێرا ناوی خۆی لەسەر كێشەكانی خۆی بنوسێتو دواتریش لە ترسی ئەو هەڕشەو مەترسیانەی لەسەر گیانی هەبوو، وڵاتەكەی بەجێهێشت.
ئەبو عەلای لە عەربی دەیگوت، هێڵە گشتییەكانی ئایین برتییە لە ئەفسانەو بابەتی نەسەلمێنراوو ئایینو هەموو ئەو بابەتانەی دەیڵێت خسونیەتە دەرەوەی بیركردنەوەو سەلماندن، ئیبن رەوەندی گوتی راست نییە كە دەگوترێت خودا سەرجەم ژنو بیرو پەككەوتە منداڵانی عاموڕاو سەدومی سوتاند، چونكە لەم شارەدا هاورەگەزبازی دەكرا، شتراوس گوتی لە ئاییندا ئەخڵاقو چەمكە پیرۆزەكان، سەنتەری بیركردنەوەو كاركردنی پیاوانی ئایینی، بەڵام لە دنیاو سەرزەمینی مۆدێرنەدا چەمكی مافو هاووڵاتی بوونو گۆڕانو سەلماندن، سەنتەری كارو بیركردنەوەی مرۆڤنو بەمەش رەخنەی جددی لە فیكری جەهلو چەق بەستنو ئایدیۆلۆژیای لە قاڵبدراو گرت.
نەجیب مەحفوز گوتی پێویستە مرۆڤ خۆی تەفسیرو لێكدانەوە بۆ ئایینو دنیا بكات، نەك خۆی بكرێتە ئامرازی ئەو تەفسیرو لێكدانەوەیە، بەمەش رەخنەی لەدنیای پێش خۆی گرت، تەها حوسێن گوتی ئایینو وێنەی هەندێك رووكاری واقیع دەكێشێت، بەڵام فەلسەفە جەوهەرو ناوەڕۆكی ئەم واقیعە دەخاتەڕوو، دیارە ئەو گوتەی ئەو زانایە رەخنە بوو لەو ئەو ئایدیۆلۆژیایەی كە ئاستی بەسەر چاوەی ناسینی هەموو دیاردەو بوونو رووداوەكانی ناو واقیع دەزانن، مەلای گەورەی كۆیە گوتویەتی مرۆڤ نابێت تەمبەڵاو تەوەزەل لە ماڵەوە دابنیشێتو هیچ نەكاتو بڵێت، بەتەمای خوای، چونكە خودا لەبەر هەر هۆكارێك بێت فریای عیسای نەكەوت لەسەر خاچ، ئەو گوتەیەی ئەو زانایەش رەخنەبوو لەو پەروەردەیەی كە وای لە مرۆڤ دەگەیاند دەبێت هەموو شتێك بەتەمای خوابێت، لەهەر ئەوەشو سەرجەم هەڵوێستە رۆشنگەرانەكەی چەندین جار دووچاری گوشارو شەڕی دەروونی دژكراوە.
لای خۆشمانو لە كوردستان، مەولانا خالیدی نەقشبەندی، لە رێگای نووسینو وتارە ئاینیو ئامۆژگارییە كۆمەڵایەتییەكانی، رەخنەی لە جیهانی پێش خۆی گرتو بەگژ ئەفسانەو دیاردە پوچگەراكاندا چووەوە لەسەر ئەوەش كەوتۆتە ژێر گوشاری جەهلو ئەفسانە گەراكانو سەرەنجام كوردستانی بەجێهێشت، حاجی قادر لە رێگای شیعرەوە رەخنەی جددی لەكاربەدەستانی سیاسیو تەمبەڵی نەتەوەكەیو خاوەن ئایدیۆلۆژیا چەقبەستووەكان گرتو لەسەر ئەوەش كەوتەبەر توانجو تەشەرەی دوژمنو ئاشناو دواتریش كۆبە دەرو كوردستان بەدەركرا، نالی چونكە لە رێگای شیعرەكانی خۆی لە باسكردنی لە دنیای ئەو دیوو دەپاراستو نقومی جوانییەكانی ناو ژیان بوو، ئەویش لەلایەن پیاوە ناحاڵیو بیربەستووەكان، وڵات بەدەركرا، هەڵبەت لێرەدا من مەبەستم ئەوەیە بڵێم، بە درێژایی مێژوو، بەتایبەتیش دوای ئەوەی فیكری مرۆڤ دەستی بە گەشەكردن كردو لە رێگای عەقڵ لێكدانەوەی بۆ دنیاو سروشت بوون كردو زاناو بیریارانیش هەبوونەو رەخنەگری بوێرو بە جورئەتی سەردەمی خۆیان بوونەو هەر لە رێگای رەخنەكانیشیان دواتر ئاسۆی نەوەكانی دوای خۆیان فراوان كردووەو دەرگاو دەروازەیان لە بەردەم گۆڕانكارییە فیكریو فەلسەفیو زانستیو سیاسییەكاندا كردەوە، نەك هەر ئەوە بەڵكو خودی فەلسەفەو سەرجەم گۆڕانكاریو شارستانییەكان لە رووبەرێكی دیاریكراودا قەرزاری فیكری رەخنەن.
رەخنەو ئوسوڵیەت
دیارە ئوسوڵیەت بە گشتی دژی دنیای تازەو تازەگەریو كرانەوەو هەموو جۆرە رەهەندو مۆركێكی پێشكەوتووخوازیە، بە بەردەوامی لە هەموو بوارو كەناڵەكانی خۆیەوە بە جۆرەها شێوە دەینوسێت، وەكو دوای هەقیقەتو دوای وەڵامی هەموو پرسیارێك وێنای دەكات، لای ئوسوڵیەت چەمكو دەقو شتە پیرۆزەكان راستن، بە پێچەوانەی فەلسەفەو مۆدێرنە كە شتە راستەكان بە پیرۆز دەزانێتو هەر چەمكو دەقو بابەتێكیش لە مەیدانو تاقیگەی راستیدا تانی نەكرابێتەوەو راستو دروستی نەسەلمێنرابێت بەراستی نازانێت.
ئوسوڵیەت، بە مانای دوای وەڵام بۆ هەموو پرسیارێكو نەك هەر ئەمە بەڵكو بۆ هەموو پرسیارێك، پرسیاری زانستیو فیكریو فەلسەفیو كۆمەڵایەتیو ئابووریو بگرە ئەدەبیو هونەریش وەڵامی حازر بەدەستی هەیەو بەبێ ئەوەی بە بەڵگەی زانستیو مێژووییو سەلمێنەر، وەڵامەكان دەداتەوەو هیچ جۆرە گومانو گفتوگۆیەكیش لە بارەی وەڵامەكانی قبوڵ ناكات، هەڵبەت ئوسوڵیەت نەك هەر دژی رەخنەیە، بگرە هەموو جۆرە گومانو پرسیارێكیش بەرامبەر وتەكانی خۆی بە تاوانو كوفر دەزانێت.
هەڵبەت ئوسوڵیەت یەكێك لە خەسڵەتە هەرە بنەڕەتییەكانی برتییە لە ڕانەوەی بەردەوام بۆ رابردوو، بۆ دەقو ئایدیۆلۆژیاو لە قاڵب دراوەكان، بەردەوام بەسەرتەرمی مردووی رابردوودا دەگرێو داخو حەسرەتو ئەسەف بۆ ئەو رابردووە دەخوات، هەربۆیەش بەشێوەیەك بەردەوام لە چەندین سەنگەرو شوێنەوە دژی ئێستاو ئایندەیە، دژی زانستو فەلسەفەو مەدەنیەتو شیعرو مۆسیقاو پێكەنینو گەشتو دڵخۆشی هەموو مرۆڤەكانە.
نەك هەر ئەمە، بەڵكو سەرسەختانە، بە بەردەوامی وەكو جەنگاوەرێكی هەردەم شەڕایو دڵڕەق دژی ئێستاو ئایمدەو سەرجەم جوانییەكانی ژیان دەنگێتو فیشەكی رق دەنێت بەسەر دڵی هەموو ئەوانەی دلیان بە ژیان خۆشیو باسی جوانی ژیانو گرنگی ژیان دەكەن، هەڵبەت نەوەی منو پێش منو لە منیش بە تەمەنتر هەمیشە لەلایەن دایكو باوكمانو ریش سپییەكانی ئاوایی، ئاوا پەروەردەكراوین كە ئێمە هەموومان گیای مردنین، وایان گۆشكردووینو پەروەردەكردووینو تێگەیاندووین، كە مرۆڤ بۆ ئەوە دروست نەبووە كە بە كامی دڵ تامو چێژو لەزەت لە ژیان وەربگرێتو مەیلی خۆشیو ئارامیو كامەرانی لەسەر چڵی درەختی ژیان بخوێنێت، بەڵكو مرۆڤ كائینێكە بۆ ئەوە دروست بوو لە گرنگیو گەورەییو حیكمەتەكانی ئوسوڵیەتو دەقە پیرۆزو قاڵبگرتووەكان تێ بگاتو بیانكاتە ئەزموونو بەرنامەو سەر لە مەشقی ژیان.
هەڵبەت بۆیەش ئوسوڵیەتو ئوسوڵیتەكان بۆیە سەرسەختانە رووی بەرووی رەخنە دەبنەوەو ل ژیدا دەجەنگن، چونكە رەخنە بەردەوام دەرگاو دەروازەی نوێ بەرامبەر ژیانو تازەگەریدا دەكاتەوە، رەخنە دەنگ هەڵبڕینو هاوارێكی مرۆییە لە دژی چەق بەستنو كلتوری رەهاگەرایی، دژی ئایدیۆلۆژیا تەقلیدیو لە قاڵبدراو دەكاند لەهەر كوێیەك پرسیار سەركوت بكرێتو هەوڵی سەركوتكردنی بدرێت، رەخنە لەوێدا ئامادەیەو دەنگ هەڵدەبرێتو پرسیارەكانی خۆی دەخاتەڕوو، ئوسوڵیەت بۆیە دژی رەخنەیە چونكە لەو دەرەنجامو گۆڕانكارییانە دەترسێت، كە رەخنە لەدوای خۆیدا دروستی دەكات، چونكە لای رەخنە هەر بابەتو گوتەو دەقو نووسینێك چەند بەرگری پیرۆزو رەهاگەرایی لەبەر بكات، چەندە خۆی بباتە سەرووی پرسیارو وەكو قەددیسێك خۆی وێنا بكات، لە رەخنە بەدەرنییەو هەر دەبێت بخرێتە ژێر رووناكیو نەشتەری رەخنە، دیارە ئوسوڵیەت دژی ژیانە بە هەموو فۆرمو ناوەڕۆكەكانیو چونكە پێی وایە مرۆڤ بۆیە هاتۆتە ژیان تاكو خۆی بۆ مردن ئامادە بكاتو لە قودرەتو هەیبەت و ماناكانی مردنو لە قاڵب دراوەكان تێ بگاتو بۆیەش بە بەردەوامی بە هەموو جۆرە چەكێكو لەهەر كەناڵو بوارو مەیدانێك بۆی بلوێتو بۆی بكرێت بەردەوام هێرش دەكاتە سەر ژیانو لە بەرامبەر مرندا بێ نرخی دەكات، نەك ئەمە بەڵكو هەر ئوسوڵیەت بە مانای بچووككردنەوەی ژیان لە بەرامبەر مردندا.
لای ئوسوڵیەت دەسەڵاتو حكومەتو حوكمڕانی نابێت لەسەر بنەمای ئەو دەستوورو یاسایانەبێت، كە مرۆڤ دایان دەڕێًژێتو دییاننونێت، نەك هەر ئەوە بەڵكو دەڵێن دەسەڵات بۆ مرۆڤ نەهاتووەو نابێت مرۆڤ بەپێی عەقڵیەتو توانا فیكریو سیاسییەكانی خۆی، خۆی بەڕێوەببات، بەلام دەبێت ئەو رەقو رێساو نەریتو گوتەو رستانە بكرێنە هەوێنی بەڕێوەبردنی ژیانی مرۆڤ، كە ئەو بە پیرۆزیان دەزانێت، دیارە هەموو یەكێك لە ئێمە كە منداڵا بووین، ئەو قسانەی دایكو باوكو بە ساڵاچووەكانمان لەبیرە، كە بەردەوام دەیانگوت مرۆڤ هیچ نییە چەند گەورە بێت هەر تامی شیری خاوی لە دەمی دێت.
لەم دواییەو مردن برا گەورەیە!! بەراستی هەموو جار ئەو قسەیە لە ناخەوە دەیترساندن كە دەگوترا مردن برا گەورەیە، ئاخر بەراستی بۆ دەبێت مردن برا گەورەبێت؟ دیارە ئەگەر بمانەوێت سەرنجو تێگەیشتمان بەرامبەر ئوسوڵیەت چڕ بكەینەوە، ئەوا ئوسوڵیەت بریتییە لە دوژمنایەتی هەموو گۆڕانو گۆڕانكارییەك، بریتییە لە هێرشو پەلاماری بەردەوام بۆ سەر ژیانو جوانیو هەموو درەوشانەوەیەك، هەربۆیەش سەرسەختانە دژی چەمكی رەخنەیە، چونكە ئەو چەمكە هەوێنو وزەو داینەمۆی گۆڕانكاریو تازەبوونەوەی ژیانی مرۆڤە، رەخنە دژی هەموو دەقانەیە كە پێیان وایە وەڵامی هەموو پرسیارێكیان داوەتەوە.
هەڵبەت مرۆڤێك بە فیكری ئوسوڵیەت گۆش كرابێتو پەروەردە كرابێت، یاخود راشكاوانە بڵێن سەلەفی بە هەموو فۆڕمەكانی ناتوانێت ئاستەنگو ووووووو ئاڵۆزییەكانی ژیان بە جوانیو روونی ببینێت، چونكە ئوسوڵیەت بنەمایەكی فیكریو سیستەمێكی سیاسی سادەگەراو زارەكییە بەردەوام لە رێگای یەقینو دڵنەوایی رەها فۆرمو تانو پۆ بە ژیانو مرۆڤ بە گشتی دەبەخشێت، هەڵبەت سەلەفییەت چ لە فۆڕمە ئایینەكەی چ لە فۆڕمە سیاسییە عەلمانییو مۆدێرنەكەی هەردووكیان وەكو یەك كۆسپو تەگەرەو بەربەست لە بەردەم رەوتی بەرەوپێش چوونی ژیانی مرۆڤو كرانەوەی خودی مرۆڤ بەسەر دنیای زانینو زانستو تازەگەریدا، هەڵبەت دەبێت ئەو راستییە بزانین كە لای ئوسوڵیەكانی ئاینی هەموو شتێك فۆرمو نێوەڕۆكێكی رەها وەردەگرێتو هەر بە چەمكو دەستەواژەو میتۆدو گوتەی رەهایی دەست بەسەر هەموو كایەكانی ژیاندا دەگرن، ئوسوڵیەكانی فیكریو سیاسی مرۆڤ لە ئاستی بەهاو فۆڕمو یاساو رێساو نەریتی چەق بەستوو بچووك دەكاتەوەو بە هەموو شێوەیەك رەخنە لە كایەی فیكریو سیاسیو پەیوەندی نەریتیو كۆمەڵایەتییەكان دەكوژێت، چونكە لای ئوسوڵیەكانی چەمكو دەقو شتە پیرۆزەكان راستن، بەڵام لای عەقڵانییەتو فەلسەفەو زانست شتە راستەكان، پیرۆزن، نەك هەر بەڵكو ئەگەر ئوسوڵیەت چەمكی رەخنەی لە ژیان مرۆڤ وە دەرنەناباو دوژمنایەتی سەرسەختی نەكردبا نەیدەتوانی توانی پایەكانی ژیانی خۆی دابڕێژێت.
هەڵبەست ئوسوڵیەت لە وڵاتی ئێمەشدا ریشەیەكی قووڵاو مێژووێكی دوورو درێژی هەیە، كە بە درێژایی مێژوو مرۆڤ ئێمەی لەسەر بنەمای تەڵقینو سادەگۆییو رووكەشی گەراییو ترسو شەرمو شوێن كەوتنی كوێرانەو پێ لەبەركردنو لاوازی ئیرادەیە پەروەردەكردووەو بەردەوام لە بەردەم پرسیارە نووسەكانی ژیاندا بەبێ دەڵام وەكو كائینێكی دەستەپاچەبوو هیچ نەزان رای گرتووە سەلەفیەت لەسەر زەمینی بوونو حوكمڕانی خۆیدا وا مرۆڤەكان پەروەردە دەكاتو تێدەگەینێت، كە مرۆڤ بۆی نییە بۆ سیستەمی حوكمڕانی خۆیو رێكخستنی كایەكانی ژیانی خۆی یاسا دەربكا، بەڵكو ئەو تەنها میتۆدو گوتەو دەقە ئاینییەكان وەكو خۆی جێبەجێ دەكاتو سەلەفیەت بە بەردەوامی پشت بە نهێنی خۆبەدەستەوەدانو گوێڕایەڵی سەلەفیەت بە بەردەوامی پشت بە نهێنی خۆبەدەستەوەدانو گوێڕایەڵیو وەرگرتنی زانینو زانیاری لە رێگای گوێچكەوە دەبەستێتو نەك بە بەڵگەو سەلماندن.
هەڵبەت كۆمەڵگای مرۆڤ لە رەوتی مێژووی خۆیدا تاكو ئێستا بە چوار قۆناغدا تێپەڕیوە، ئەویش 1-سیحر 2-ئایین 3-فەلسەفە4-زانیاریو ئەزموونگەرایی. دیارە لە یەكەمو دووەمدا چەمكی رەخنەیان هەر بوونی نەبووەو یاخود ئەگەر هەشبووبێت لە ئاستێكی یەكجار لاوازو بێ كاریگەر دابووە، هەڵبەت كێشەی هەرە گەورەی سەلەفییەت بە هەموو فۆرمەكانی ئەوەیە تاكو نەگاتە دەسەڵاتو بە كرداری لەسەر زەمینی واقیعدا جڵەوی دەسەڵات نەگرێتە دەست مرۆڤ بە باشی، بەتایبەتی مرۆڤ سادەو ساكارەكان ناتوانن ماهییەتەكەی بناسنو بە باشی لێی تێ بگەنو هەڵبەت ئەوەش مێژووێكی دووو درێژو ماندووبوونێكی زۆری دەوێت تا ئەو وووو دەبێت.
رەخنەو دیكتاتۆریەت
وەكو لە تەوەرێكی ئەم وتارەمدا ئاماژەم پێكرد، دیكتاتۆرو تاكڕەوو پاشاو سوڵتانو قەشەو حاخامو سەرجەم پیاوە دەسترۆیشتووە عەقڵا داخراوەكان، دوژمنی سەرسەختی رەخنەبوونە، بەتایبەتیش قسەی ئێمە لەسەر ئەوەیە دوای ئەوەی لە سەدەی نۆزدەیەم ئیدی دەسەڵاتی سیاسی، خۆی لە چوارچێوەی ئایدیۆلۆژیاو فیكرۆ كایەی سیاسی دیكتاتۆریەت خۆی رێكخست، ئیدی سەركوتكردنو داپڵۆسینو قەدەغەكردنی رەخنەش چووە، ئاستو بووبەرێكی ترو رووكارو ناوەڕۆكو رەهەندێكی ترسناكی وەرگرت، هەڵبەت سروشتی رەوخنە خۆی وایە، كە هیچ هێزو دەسەڵاتێك، چەندە خاوەنی هێزو كایەكانی سەركوتكردنو لەناوبردنو تۆقاندن بێت، ناتوانێت چەمكی رەخنە سەركوت بكاتوو بێدەنگی بكات، ئەوەی كە هەیە رەخنەش بەپێی بارو زروفو سەردەمی خۆی بەرنامەو شێوازی كاركردنی خۆی دەگۆڕێتو خۆی لەگەڵا هەاو مەرجو واقیعی سیاسییدا دەگونجێنێت، بۆ نموونە لە ژینگەیەكەی دیموكراسیدا رەخنە ئازادانەو بەشێوەیەكی مەدەنیانەو پێشكەوتووانە دەخرێتەڕوو، ئامرازەكانی رەخنە لەو ژینگەیەدا بریتییە لە قەڵەمو كاغەزو مایكو هەندێك ئامرازی تری راگەیاندن، شوێنی كاركردنو خۆنمایش كردنی رەخنەش، رۆژنامەو رادیۆو تیڤیەو بە ئاشكراو راشكاوانەو دوور لە ترس كاری خۆی دەكاتو لەسەر زەمینی واقیعە ئامادەیی خۆی دەسەلمێنێت، بەڵام لە ژینگەیەكی دیكتاتۆریدا، رەخنە بە ناچاری بەرنامەو شێوازی كاركردنی خۆی دەگۆڕێتو ناچارە بۆ خۆی نمایش كردنو جێبەجێكردنی بەرنامەو ئەركو كارەكانی خۆی پەنا بۆ شێوازێكی نهێنی دەبات واتا لەهەلو مەرجو دۆخێكی ئاوادا رەخنە بە نهێنی كارەكانی خۆی رایی دەكات، بۆیەش دەبینن لە مێژوو ئەزموونی گەلانی بندەشتو چەوساوەی دنیا، رەخنە خۆی لە بەرگو رەهەندو ناوەڕۆكێكی چەندرانەو بە ناچاریش لە فۆرمێكی چەكدارانە خۆی رێك دەخاتو كارو كردەوەكانی خۆی دەكات، هەڵبەت دەكرێت خەباتی چەكداری شۆڕشیو بزووتنەوەی ئازادیخوازی گەلی كوردستان، دەتوانین بە جۆرێك لە جۆرەكان، وەكو شێوازێكی رەخنەش لە دكتاتۆریەتو فاشییەكی حكومەتە یەك لەدای یەكەكانی عێراق سەیر بكەین، چونكە ئگەر لەو هەلو مەرجە دۆخو قۆناغە سیاسیانەی كە بزووتنەوەی رزگاریخوازی گەلی كوردستان، تیایدا خەباتی چەكداری كردۆتە دروشمی ناوەندی خەباتی خۆی، ئەگەر لە ژێر سایەی حوكمڕانەكانی عێراق ئازادی سیاسیو رێكخراوەییو رەخنەگرتنو چالاكی مەدەنیو دیموكراسی هەبوایە، پێم وایە هەرگیز ئەو بزووتنەوە رزگاریخوازە پەنای بۆ خەباتی چەكداری نەدەبردو بەو شێوەیەكی خۆی رێكدەخست، كە فۆرمێكی مەدەنیایە هەبوایە، واتا دەمەوێت لێرەدا ئەوە بڵێمو وەكو لە تەوەرێك لە تەوەرەكانی تری ئەم باسەم باسم كردووە، كەوا كایەی سیاسیو حوكمڕانی چۆن بێت، بچكو ناوەڕۆكو شێوازی كاركردنی ئەو كایە بە چ شێوەیەك بێت، ئەوا رەخنەش وەكو پەرچەكردارێك لەسەر ئەو فۆرمو ناوەڕۆكە خۆی رێكدەخات، واتا لە سیستەمی دیموكراسییەت رەخنە لە فۆرمێكی مەدەنیو لە سیستەمە دیكتاتۆریەتیش رەخنە لە فۆرووووو توندوتیژیو چەكداریدا خۆی دەخاتەڕوو.
رەخنەو ئازادی
هەڵبەتە ئازادی بە هەموو ماناو پێوەرێك، یەكێكە لە دەستكەوتە هەرە گرنگەكانی مرۆڤ، لە دەرەنجامی خەباتێكی خوێنینی دووو درێژ بە دەستی هێناوە، بۆیەش ئازادی لە پاڵا نرخو بەهاو دەستكەوتە فیكریو كلتوریو سیاسییەكاندا، هەروەها مەرجێكی بنەڕەتی پێڕەوكە بوونو پێگەیشتنی چەمكی رەخنەیە، بۆیە بەچاوگێڕانەوەیەك بە مێژووی ئەزموونی گەلاندا، ئەو راستییەمان لابەرجەستە دەبێت، كە لەهەر وڵاتێك ئازادی هەبووبێتو مرۆڤەكان بەوپەڕی ئازادی راوبۆچوونی خۆیان دەربڕیبێتو ئازادانە جووڵەی سیاسیو چالاكی مەدەنیو دیموكراسیو سیاسیو رێكخراوەیی خۆیان كردبێت، ئەوە دەرەنجامەكەی لەوەدە هاتووە، كە رەخنەو رەخنەگر لەو دەڤەرو رووبەرە مێژووییەدا بە چاكی رۆڵی خۆیان بینوە.
دیارە هەر ئەزموونی گەلانی دنیاش ئەوەمان پێ دەڵێت كە لەهەر وڵاتێكو رووبەرێكی جوگرافیدا، ئازادی هەبووبێتو رەخنە چالاكانو گورجو كۆڵانە كاری خۆی كردبێتو ئەركە بنەڕەتیو مێژووییەكانی خۆی جێبەجێ كردبێت، ئەو لەو وڵاتە ئارامیو سەقامگیری سیاسیو كۆمەڵایەتی هەبووەو كاروانی ژیانیش بەو پەڕی ئارامی رووەو پێشەوە هەنگاوی ناوەو مەدەنیەتو دیموكراسیەتو پێشكەوتنی كۆمەڵایەتی لە سەرجەم بوارەكاندا كۆڵەگە بنچینییەكانی خۆی داكوتاوەو هەریەك لەو بونیادو كایانە، سایەو سێبەری خۆیان بەسەر كۆمەڵگادا كردووەو بوونەتە مایەو سەرچاوەی ژیانێكی خۆیو ئاسوودەو پڕ لە كامەرانی، دیارە دەبێت ئەوەش بڵێم لەهەر وڵاتو لەناو هەر كۆمەڵگایەكیش ئازادی نەبووبێت، كەواتە رەخنەش نەیتوانیوە ئازادانە كاری خۆی بكاتو لەسەر رووبەرو لەناو كایەكانی سیاسەتو حوكمڕانیدا رۆڵی خۆی رازی بكات، هەڵبەت لە وڵاتو كۆمەڵگایەكی لەم شێوەیەشدا كە دۆخەكە ئاوابێت، ئاسایشو ئارامی سیاسیو كۆمەڵایەتیو كلتوری بەیەكەوە ژیانی مەدەنیانەو دیموكراسیانەش لە ئاستێكی نزمدا دەبێتو دۆخی سیاسیو فەزای كۆمەڵایەتیو ئاسایش بە گشتی، بەردەم لە بەردەم ئەگەری تەقینەوەی گەورە دەبێت، هەڵبەت لەم بارەیەوە هەزاران بەڵگەو نموونەمان لەلایە، كە دەتوانین راستیو دروستی قسەكانمان پێ بسەلمێنین، بۆ نموونە هەر وڵاتێك رەخنە لە رووە كلتوریو زانستیو مەیدانیەكەی توانیبێتی رۆڵی مێژوویی خۆی ببینێتو پەنجە نومای خۆی بوێرانەو رێگاپێداوانە بخاتە سەربرینو هەڵەو كەمو كوڕیو ئاكاری دزێوی سیاسییەكانو پەتای گەندەڵیو لەگرێژنەچوونی ژیان بخاتەڕوو، ئەوا لەوێدا سیستەمی حوكمڕانی كۆڵەگە بنچینییەكانی خۆی لەسەر بنەمای پاراستنی بەرژەوەندییەكانی گەلو نیشتماندا كڕوەو هەر لەسەر ئەو بنەمایەش گوتاری سیاسیو بونیادی ئیداریو حوكمڕانی خۆی بەڕێوە دەبات، دیارە دەبێت ئەوەش بڵێم، كە رەخن لە یەكێك لە پێناسەكانی خۆیدا بریتییە لە باڵادەستی سانسۆرێكی میللی جەماوەری، بەسەر كایەكانی سیستەمی حوكمڕانیدا، نەك هەر ئەوە، بەڵكو رەخنە كاتێك دەتوانێت شوناسو ئامادەیی خۆی لەسەر زەمینی واقیعدا بسەلمێنێت كە توانیبێتی كۆی جومگەو كایەكانی ئیداریو حوكمرشانی بخاتە ژێر تیشكی رووناكی خۆیو تاوتوێو راڤەو شیتەڵاو شیكاریان بۆ بكاتو بە وردی رووكارو لایەنە دەرەكیو ناوەكییەكانی گشتی بخاتە بەردەم رای گشتی.
واتا ئەگەر بمەوێت لەم بارەیەوە بوو چوونەكانی خۆم خایاندو فۆرمۆڵە بكەم، دەبێت بڵێم ئازادی لۆ فۆڕمە گشتییەكەیدا، بە مانای بوونی رەخنە لەو رووبەرەی ئازادی تیایدا ئامادەیە، واتە ئەگەر روونتر قسە بكەم مەرجی ئازادی، مەرجی بوونی رەخنەشەو هەردوو چەمكەكە، واتا ئازادیو رەخنە بەشێوەیەكی ئۆرگانێكیو دیالەكتیكی، رایەڵەی پەیوەندییەكیان بەیەكەوە گرێدراونو هەریەك ئەوەی تر تەواو دەكاتو لەسەر زەمینی واقیعداو لەمەیدانی كاریشدا دەبنە فریاد رەسمی یەكتریو بە هانای یەكترییەوە دەچن، چونكە پرۆسیسی رەخنە بە تەنها بریتییە لەوەی تۆ لە رێگای نووسینو قسەی زارەكی، سەرنجو تێگەیشتنو بۆچوونەكانت بخەیەڕوو، بەڵكو رەخنە لە پاڵا ئەوەش بەشێوەیەكی مەعریفیو كرداری بەردەوام جومگەو پایەو كایەكانی ئازادیش، نوێ دەكاتەوەو بە بەردەوامی هەناسەو وزەی نوێی پێدەبەخشێت، هەربۆیەش لە مێژوودا بەدەستهێنانی هەموو ئازادییەكانو سەركەوتنی كاروانی هەموو ئازادیخوازان قەرزاری پرۆسیسی رەخنەیەو بگرە خودی رەخنە چەكێكی گەورەو كاریگەربووە، بەەەەەە رێبوارانی ئەو كاروانە ئازادیخوازەو دەستەبەرو تۆیشەبەری خەبات بووە بۆیان، بۆیەش بە چاوگێڕانەوەیەك بە لاپەڕەكانی مێژوودا چاومان دەكەوێتە سەر ئەو رابیتە مێژووە، كە هەموو دیكتاتۆرو زاڵمو تاكڕەوانەی لە مێژوودا پەلاماری رێبوارانی رێگای ئازادیانداوە، لە هەمان كاتدا دوژمنی سەرسەختی رەخنەش بوونەو بە هەموو جۆرە ئامرازێكی چەپاندنو تۆقاندنو كوشتنو سەركوتكرد لە هەوڵی قەڵاچۆكردنی رەخنەو رەخنەگران بوونە.
حزبو رەخنە
حزب لە بنەچەكەو رەوتە مێژووییەكەیدا سەر بە دنیای مۆدێرنەیەو هەر لە چوارچێوەی ئەو دنیایەدا دروست بووە، مۆدێرنە حزبی كردە فۆرمێك بۆ ئەوەی بزووتنەوەی سیاسیو رێكخراوەیی، تێكۆشەرانی رێگای ئازادیو رزگاریو خەباتی خۆیاندا لە چوارچێوەیدا فۆرمۆڵەو ووووووو بكەی، بەڵام مێژووی حزب لە هەرێمی كوردستاندا دەگەڕێتەوە، بۆ سییەكانی سەدەی بیستەم، كە لەو سەروبەندەدا هەیئەی ئازادی دامەزرا، دیارە پێشتر لە باكووری كوردستاندا بەر لەو مێژووە، حزبو رێكخراوی تر دانەزراونو زۆر پسپۆڕو شارەزای بواری مێژووی حزب، پێیان وایە سەرەتای لە دایك بوونی بیرۆكەی حزب لە رووی فۆڕمو ناوەڕۆك دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1882 ئەوكات شێخ عوبەیدڵڵای نەهری فراكسیۆنێكی لەنێوان سەرۆك هۆزو عەشیرەتەكانی كوردستان كرد، دیارە هەموو حزبێك جگە لە گوتاری سیاسی، هەروەها دوو كۆڵەگەی سەرەكیشی هەیە، كردوویەنیەتە بنچینەو كەتەلۆگی كاركردنی خۆی، كە پێی دەگوترێت بەرنامەو پەیڕەوی ناوخۆ، لە چوارچێوەی ئو دوو كەتەلۆگەش رەخنە وەكو پێداویستییەكی مێژووییو كاركردنێكی مەیدانی، بۆ پەرەپێدانو رێڕەوی كاركردنی حزبایەتی ناوی هاتووە، لەچوارچێوەی هەموو حزبێكدا داوا لە ئەندامانی حزب كراوە، كە پەیڕەوی رەخنەگرتن بكەنو لە ژیانی حزبیدا بەكاری بهێنن، بەڵام بە مەرج!! ئەویش ئەوەیە، هەموو ئەندامێك بۆی هەیە رەخنە لەحزب، لە هەڤاڵاو هاوڕێیەكی بگرێت، بەڵام لە چوارچێوەی شانەو رێكخراوە حزبییەكان، واتا هیچ ئەندامێك بۆی نییە لە دەرەوەی حزبو لەناوەندەكانی رای گشتی رەخنە لە زبەكەی بگرێتا، نەك هەر ئەوە لە هەرێمی كوردستان لەلایەن مەكتەبی سیاسیو كۆمیتە سەركردایەتیەكان، بە ئەندامەكانیان دەگوت (نفژ پم ناقش)، واتا جێبەجێ بكە، ئینجا دواتر گفتوگۆبكە، واتا حزب هەر كارو ئەركێكی پێ سپاردی، ئەركی سەرشانتە كەوا بەر لە هەموو شتێك كارەكە جێبەجێ بكەو دواتر گفتوگۆی لەبارەوە بكە، هەڵبەت كورد دەڵێت دوای باران كەنك بۆچییە، نەك هەر ئەوە بەڵكو من خۆم ئەزموونی چل ساڵا حزبایەتیم هەیەو، ئەوە دەزانم، كە ئەگەرچی حزب، هەڵبەت مەبەستم حزبایەتیە لەكوردستان بەگشتی، دەرفەتو پەراوێزی بەرتەسكی هێشتبووەوە بۆ ئەوەی ئەندامەكان تیایدا رەخنە بگرێت، بەڵام جگە لەوەی ئەو پەراوێزە هەر بەناوبوو ئەگینا هیچ دەورو رۆڵێكی كاریگەری نەبوو لە ژیانو پەیڕەوكردنی ئازادیدا، بەڵام لەو رووبەرە تەسكەشدا ئەوانەی رەخەیان دەگرت، لەبەر دڵان نەبوون، لای سەركردایەتیو دەستە سەرۆكایەتیەكان، رەخنە گران ئێسك قورسو پەراوێزخرابوونو لە هیچ كۆنفرانسو كۆنگرەو پلنیۆمێك بۆ هەر ناوەندێك خۆی بپاڵاوێن دەرنەدەچوون، واتا لەلایەك حزبەكان لە بەرنامەو پەیڕەوی ناوخۆ بە راشكاوی دانیان بە رەخنەنابوو، وەكو پێداویستییەكی مێژوویی ناوی دەهێنرا، بەڵام لە رووی كرداری سەركردایەتیو دەستە دەست رۆیشتووەكان بەهەر شێوەیەك بۆیان بلوا باوكرابا دژی رەخنەو رەخنەگران دەوەستانەوەو پەراوێزیان دەخستن.
هەڵبەت حزب بەو كردارو هەڵوێست نواندنەشی بە بەردەوامی زەبری گەورەو گورچكبڕی ئاراستەی چەمكی رەخنەكردووەو لێنەگەڕاوە بە سروشتیو بەشێوەیەكی ئاسایی ئەو چەمكە سەرپێ بكەوێتو لەناو داڵانو راڕەوەكانی كاركردنداو لە ژیانی سیاسیو حزبایەتی تێدا دەورو رۆڵی خۆی ببینێت، ئەوەش دەرفەتو زەمینەی خۆشی كردبوو كە سەرۆكو رابەرو سكرتێرو مەكتەبی سیاسی حزبەكانو كەوا دەسەڵاتێكی رەهایی بەخۆیان بدەنو لە فۆرمێكی ئاغەییو سەربازیدا مامەڵەو هەڵسو كەوت لەگەڵا ئەندامو لایەنگرانی خۆیاندا بكەن، بۆیەش سەركوتكردنو وانینی نادیموكراسیانەو نامەدەنیانە بۆ چەمكی رەخنە لەلایەن سەركردەكانەوە, وای كردووە كە حزبی كوردی لە فۆرمداو لە رووی بەرنامەو پەیڕەوی ناوخۆ حزبێكی مۆدێرنەو دیموكراسی بوو، بەڵام لەسەر زەمینی كاركردنو رەفتاری سیاسیو رێكخراوەیی رۆژانەدا، ئەوپەڕی نادیموكراسی بووەو سەرسەختانە دژی رەخنەو رەخنەگران جەنگاوەو بۆیەش حزب لە هەرێمی كوردستان، ئەوەندەی فۆرمێكی عەشیرەتیو خێلەكی هەبووە، نیو ئەوەندە فۆرمێكی مەدەنی نەبووە، واتا بەلای زۆر لە پسپۆڕانو شارەزایانی بواری حزبو حزبایەتی پێیان وایە، كە حزب لە هەرێمی كوردستان، فۆرمێكی خێلەكی هەبووە، بەڵام بە كۆمەڵێك دەستكاری لە ئادگارو خەسڵەتی حزبایەتی، واتا سەرۆكو سەركردەكانی حزب بە جۆرێك لە جۆرەكان وەكو سەرۆكو كەسایەنی دەست رۆیشتووی ناو خێل وابوونە، بەڵام بە كۆمەڵێك 
دەستكارییەوە، بۆیەش دەبینین كە مێژووی حزبایەتی لە هەرێمی كوردستان، پڕە لە (انشقاق)و لە یەكتری جیابوونەوەو دووركەرت بوون، ئەگەر سەیری مێژوو بكەین، هیچ حزبێك نییە نەك لەهەرێمی كوردستان بەڵكو لە پارچەكانی تری كوردستانیش، كە لە دەرەنجامی نەبوونی چەمكی ئازادیو دیموكراسیو رەخنەی ناوخۆیی لە ژیانی ناوخۆی حزبدا، چەندین جار دووچاری لە یەكتری جیابوونەوەو (انشقاق)ی بەردەوام بوونەو دواتریش هەر ئەو هاوڕێو هەڤاڵانە، كەسەردەمانێك لە یەك سەنگردا بەرووی نەیارنیاندا دەجەنگان، دواتر هەڵمەتی راگەیاندنو پڕوپاگەندەیان دژی یەك دەست پێكردووەو، زۆرجاریش دەستیان چۆتە خوێنی یەكتریو جۆرەها ئامرازی زەبرو زەنگیان لە دژی یەكتری بەكارهێناوە، بۆیەش لێرەدا دەكرێت ئەو راستییە هەڵبهێنجین كە حزب لە كوردستان شان بە شانی ناوەندە خێلەكیو ئایینیو دۆگماراو دواكەوتووەكان، سەرسەختانە دژی رەخنە جەنگاوەو سەركووتی كردووە، نەك هەر ئەوە بەڵكو بەپێی ئەزموونو شارەزایی خۆم، پێم وایە ئەوەی حزبەكان لە دژی رەخنە كردوویانەو لە واری كرداریدا سەركوتیان كردووە، هیچ ناوەندێكی كۆمەڵایەتیو ئایینی لە رابردوودا نەیانتوانیوە ئەوە بكەن.
زیرەك كەمال: